Afganistan ve İran ulaşım diplomasisini eşgüdümlüyor: Orta Asya açısından yeni gelişmeler
İran, ulaşım diplomasisinin Afganistan boyutunu güçlendirirken aynı zamanda Orta Asya ülkeleriyle ulaştırma alanındaki iş birliğini de genişletiyor. Son dönemde yaşanan gelişmeler birlikte değerlendirildiğinde, Afganistan’ın Avrasya’daki kara ulaşım ağlarının genişletilmesinde giderek daha önemli bir rol üstlendiği görülüyor. Çin de Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında bu sürece pratik destek sağlıyor.
Pekin’in yaklaşımı, deniz taşımacılığında yaşanabilecek belirsizlik ve güvenlik risklerini azaltmak amacıyla Orta Asya üzerinden Doğu-Batı yönlü alternatif kara ve demiryolu güzergâhlarını çeşitlendirmeye dayanıyor. Özbekistan ise güney ulaşım koridorlarına verdiği önem ve hem Afganistan hem de İran’la yürüttüğü pragmatik ilişkiler nedeniyle bu gelişmelerden en fazla yararlanabilecek ülkelerden biri olarak öne çıkıyor.
İran-Afganistan demiryolu iş birliği
Haziran 2026’da, Demiryolları Bakan Yardımcısı Mevlevi Muhammed İshak Sahibzada başkanlığındaki Afgan heyeti İran’ı ziyaret ederek ulaştırma ve lojistik altyapı projelerini görüştü. Görüşmelerde özellikle Herat-Mezar-ı Şerif demiryolu projesi, teknik standartlar, finansman modelleri ve uygulama aşamaları ele alındı.
Bu görüşmelerin ardından Afgan ticari bankalarının yaklaşık 780 milyon dolar maliyet öngörülen demiryolu projesine yatırım yapmaya ilgi gösterdiği, İranlı şirketlerin ise Afganistan’ın maden kaynaklarının geliştirilmesine katılım karşılığında projenin inşasını üstlenebileceği gündeme geldi.
Herat-Mezar-ı Şerif demiryolu, İran’ın Haf kentinden Afganistan’a uzanan mevcut demiryolu bağlantısının devamı niteliğinde olacak. Aynı zamanda yaklaşık 2.100 kilometrelik Beş Ulus Demiryolu Koridoru’nun (FNRC) önemli bir parçasını oluşturması planlanıyor. Söz konusu koridor Çin’in Kaşgar kentine kadar uzanıyor ve Tacikistan ile Kırgızistan sınırlarından geçiyor. Bu hat, Afganistan ve Orta Asya ülkelerini Doğu-Batı yönlü daha geniş bir kara ulaşım ağına bağlama potansiyeli taşıyor.
Projenin stratejik önemi yalnızca İran ile Afganistan arasındaki ticaretle sınırlı değil. Hat hayata geçtiğinde İran ve Türkiye’nin Afganistan üzerinden Orta Asya ülkelerine ve Çin’e ulaşmasını kolaylaştırabilecek yeni bir bağlantı ortaya çıkacak. Türkiye de Ekim 2025’te İstanbul’da gerçekleştirilen Uluslararası Demiryolları Birliği toplantısında imzalanan Mezar-ı Şerif demiryolu projesine üçüncü taraf olarak dahil olmuştu.
İran, Çin’e alternatif kara yolları arıyor
Hürmüz Boğazı çevresindeki güvenlik sorunları ve ABD ile yaşanan gerilim dikkate alındığında, İran açısından Çin’e ulaşan alternatif kara bağlantılarının geliştirilmesi daha da önemli hale geliyor.
Çin de İran’ın geniş transit kapasitesiyle ilgileniyor. Nitekim 25 Mayıs 2025’te Çin’in Xi’an kentinden İran’daki Aprin kuru limanına ilk yük treni ulaştırıldı. Bu sefer, iki ülke arasında doğrudan demiryolu taşımacılığının önemli bir başlangıcı olarak değerlendiriliyor.
Xi’an–Aprin hattı Kazakistan ve Türkmenistan üzerinden İran’a ulaşıyor ve **Kuzey-Güney Ulaştırma Koridoru’nun doğu güzergâhının** bir bölümünü oluşturuyor.
Bunun yanında Çin, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan, İran ve Türkiye/AB arasında demiryolu idareleri düzeyinde oluşturulan altılı mekanizma kapsamında yeni bir ulaştırma koridoru geliştiriliyor. Bu sistem, Özbekistan’ı Doğu-Batı ulaşım koridorunun güney hattındaki konteyner taşımacılığına daha fazla dahil etmeyi amaçlıyor.
2026’nın başından itibaren Çin’in Çongçing, Siçuan, Jiangsu, Hubei ve Şining gibi önemli sanayi merkezlerinden Orta Asya’ya çeşitli düzenli ve deneme amaçlı yük trenleri gönderilmeye başlandı. Bu hatların gelecekte İran üzerinden daha geniş bir Avrupa-Asya ulaşım ağına bağlanması mümkün görünüyor.
Afganistan, İran için yeni bir transit kapısı haline geliyor
Haf-Herat demiryolunun faaliyette olması ve Herat-Mezar-ı Şerif hattının yapımında ilerleme sağlanması, İran’ın yük taşımacılığında güzergâh çeşitlendirme arayışını gösteriyor. Özellikle Hürmüz Boğazı’ndaki deniz taşımacılığında yaşanabilecek yeni kesintiler karşısında Tahran, Afganistan ve Orta Asya üzerinden alternatif demiryolu bağlantılarını güçlendirmeye çalışıyor.
Afganistan ile Pakistan arasındaki gerilimin artması da bu süreci hızlandıran faktörlerden biri oldu. Pakistan üzerinden deniz limanlarına erişimin zorlaşması, Afganistan açısından İran üzerinden Basra Körfezi’ne ve dolayısıyla Türkiye ile Avrupa pazarlarına ulaşmayı daha önemli hale getirdi.
Bu gelişmeler İran-Afganistan ticaretine de yansıdı. İki ülke arasındaki yıllık ticaret hacminin 3,6 milyar dolara ulaştığı belirtiliyor. Mart 2025-Mart 2026 döneminde Haf-Herat demiryoluyla 640 bin tondan fazla yük taşındı. Önceki dönemde bu miktar 15 bin tonun altındaydı. Aylık taşımacılık hacminin 130 bin tona yaklaşması ve önümüzdeki dönemde aylık 160 bin tona, yıllık ise yaklaşık 1,5 milyon tona ulaşması bekleniyor.
Haf-Herat hattının tam kapasiteyle çalışması halinde yıllık bölgesel yük taşımacılığının 3 milyon tona, transit yük taşımacılığının ise 1,7 milyon tona ulaşabileceği öngörülüyor. Bu hedef, İran’ın demiryolu üzerinden yıllık yük taşımacılığını 60 milyon tona çıkarma planının bir parçası olarak değerlendiriliyor.
Tahran ayrıca Kazakistan ile yıllık 5 milyon ton, Türkmenistan ile 4 milyon ton ve Özbekistan ile 2 milyon tonluk demiryolu taşımacılığı hedefleri açıklamış durumda. İran böylece hem Kuzey-Güney hem de **Doğu-Batı ulaştırma koridorlarını birlikte geliştirmeyi amaçlıyor.
Özbekistan’ın rolü giderek önem kazanıyor
İran, demiryolu taşımacılığını hızlandırmak ve vagonların sınır geçişlerinde beklemesini önlemek amacıyla Özbekistan ve Türkmenistan ile çeşitli anlaşmalar yaptı. Bu düzenlemeler, İran vagonlarının BDT ülkelerinde daha serbest hareket etmesini amaçlıyor; ancak söz konusu anlaşmaların henüz tam olarak uygulanmadığı belirtiliyor.
Bu süreçte Özbekistan’ın rolü özellikle dikkat çekiyor. Temmuz 2026’da Afgan teknik heyetinin Taşkent’i ziyaretinde Trans-Afgan Demiryolu Koridoru için fizibilite çalışmalarının başlatılması, Herat-Mezar-ı Şerif demiryolu projesine ilişkin teknik belgelerin paylaşılması ve Afganistan’daki mevcut demiryolu altyapısının geliştirilmesi ele alındı.
Özbekistan ayrıca Afganistan’ın kuzeyindeki Hairatan istasyonunun altyapısının modernizasyonu, yeni depo tesislerinin kurulması ve Hairatan-Mezar-ı Şerif hattındaki Naibabad istasyonuna yeni bağlantı yolu yapılması gibi konularla ilgileniyor.
27 Temmuz’da Afganistan Bayındırlık Bakanı Molla Muhammed İsa Sani ile Özbekistan Başbakan Yardımcısı Cemşid Hocayev arasında yapılan görüşmede de Herat-Mezar-ı Şerif demiryoluna Özbekistan’ın yatırım yapma ihtimali ele alındı. Ancak bu bilgi henüz Taşkent tarafından resmen doğrulanmış değil.
Sonuç
İran ile Afganistan arasında gelişen demiryolu iş birliği, yalnızca iki ülke arasındaki ticaretin artırılmasıyla sınırlı bir proje olarak görülmemeli. Haf-Herat-Mezar-ı Şerif hattı, İran’ın Basra Körfezi’ni Afganistan ve Orta Asya üzerinden Çin’e, Türkiye’ye ve Avrupa’ya bağlayan daha geniş bir ulaştırma ağının parçası haline gelebilir.
Bu gelişme aynı zamanda Afganistan’ın Pakistan’a alternatif transit güzergâhlarına sahip olmasını, İran’ın deniz taşımacılığına bağımlılığını azaltmasını ve Özbekistan’ın Orta Asya’nın güney ulaşım koridorlarında daha fazla rol üstlenmesini sağlayabilir.
Daha geniş açıdan bakıldığında ortaya çıkan tablo şudur:
Çin doğudan, İran güneyden, Türkiye batıdan ve Orta Asya ülkeleri kuzeyden Afganistan merkezli yeni ulaştırma bağlantılarına yöneliyor.
Bu nedenle Afganistan, uzun süredir güvenlik sorunlarıyla anılan bir ülke olmanın yanında, Çin–Orta Asya–Afganistan–İran–Türkiye hattında yeni bir kara ulaşım bağlantısının merkezlerinden biri olma potansiyeli taşıyor. Özbekistan’ın projeye dahil olması halinde Beş Ulus Demiryolu Koridoru’nun güzergâhı da yeniden şekillenebilir.
