Zeynal Emraliyev: KAZAKİSTAN’DA SESSİZ VARİS SAVAŞI VE NAZARBAYEV’İN TAHT OYUNLARI

Kazakistan’da eski Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev’in yeniden siyasi olarak aktifleşmesi, ülke içinde ve bölgede ciddi tartışmalara yol açtı. Ülke medyasının aktardığına göre, kısa süre önce Kremlin’de Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’le görüşen Nazarbayev, parlamentoya kendi adamlarını milletvekili olarak sokmayı ve aynı zamanda çeşitli devlet kurumlarında kilit görevlere kendisine sadık kadrolar yerleştirmeyi hedefliyor. Kremlin’de yapılan görüşmeler ise, eski cumhurbaşkanının Moskova’nın desteğine güvendiğini ve bu desteği muhtemelen belirli ölçüde elde ettiğini gösteriyor.

Nazarbayev’in temel amacı, Tokayev sonrası dönemde Kazakistan üzerindeki baskın etkisini korumak ve iktidar mekanizmaları üzerindeki kontrolü yeniden ele geçirmek. 85 yaşındaki eski liderin bir kez daha resmî olarak devlet başkanı olması pek inandırıcı görünmüyor. Ancak perde arkasından, gayriresmî bir şekilde yönetime geri dönmek istemesi son derece mantıklı. Bir dönem kendisini “milli lider” seviyesine yükselten Nazarbayev’in bu hırsı, Kasım-Comart Tokayev’in izlediği karşı politikalar nedeniyle yarım kalmıştı.

Hatırlanacağı üzere, 2022 yılında Kazakistan Anayasası’nda yapılan değişiklikler, başkanlık kurumunda köklü yenilikler getirdi. Cumhurbaşkanlığı süresi 5 yıldan 7 yıla çıkarıldı ve en önemlisi, bir kişinin yalnızca bir kez cumhurbaşkanı seçilebileceği hükme bağlandı. Tokayev de açıkça bir sonraki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday olmayacağını açıkladı. Bu durum, onun yerine kimin geçeceği meselesini Kazakistan siyasetinin ana gündem maddesi haline getirdi. Görünen o ki, Nazarbayev de tam olarak bu sürece şimdiden hazırlanıyor.

Tokayev sonrası dönem için Nazarbayev’in önünde birkaç gerçekçi plan olduğu düşünülüyor. Birinci senaryo, aile iktidarının yeniden tesis edilmesi. Bu durumda kızı Dariga Nazarbayeva’nın cumhurbaşkanlığına giden yolunun açılması temel hedef olabilir. İkinci senaryo ise eski elitler arasından, Nazarbayev’e yakın ve onun çıkarlarını koruyacak bir ismin cumhurbaşkanlığına getirilmesi. Bir diğer ihtimal de parlamentonun tamamen kontrol altına alınması ve bu yolla Tokayev’in halefinin “topal ördek” konumuna düşürülmesi; yani resmî olarak cumhurbaşkanı olsa da gerçek gücün başka bir merkezde toplanmasıdır.

Kasım-Comart Tokayev ise hem Moskova’yı yatıştırmak hem de Nazarbayev’in geri dönüş planlarını boşa çıkarmak için farklı bir alternatif ortaya koyabilir. Bu bağlamda, hâlihazırda KGAÖ’de (Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü) üst düzey bir görevde bulunan İmanqali Tasmağambetov’un adı sıkça gündeme geliyor. Tasmağambetov, 2002–2003 yıllarında başbakan, 2003–2004’te devlet sekreteri ve Cumhurbaşkanlığı İdaresi Başkanı, 2008–2014’te başkent Astana’nın belediye başkanı, 2014–2016’da savunma bakanı, 2017–2019’da ise Kazakistan’ın Rusya Büyükelçisi olarak görev yaptı. 70 yaşındaki siyasetçi Moskova açısından kabul edilebilir bir figür olarak görülüyor; aynı zamanda Çin ve ABD ile dengeli manevra kabiliyetine sahip. Kazak iş dünyası elitleri içinde de yüksek bir itibara sahip olduğu biliniyor.

Bu senaryoda Tokayev açısından en riskli nokta, yeni cumhurbaşkanının hapiste bulunan Uygur kökenli eski başbakan Karim Masimov’u serbest bırakarak onunla bir uzlaşmaya gitmesi olabilir. Zira Kazakistan’daki iş dünyası elitlerinin önemli bir kısmının hâlâ Masimov’un etki alanında olduğu ifade ediliyor. Bu nedenle Tokayev döneminde görev yapan başbakanların, bu iş grupları üzerinde gerçek bir kontrol kuramadıkları belirtiliyor.

Nursultan Nazarbayev’in son dönemde artan siyasi faaliyeti, önümüzdeki yıllarda Orta Asya’nın en büyük ülkesinin ciddi saray entrikalarının merkezine dönüşeceğini gösteriyor. İç elitler, bölgesel güçler ve uluslararası aktörler Tokayev sonrası Kazakistan için şimdiden pozisyon alıyor ve hazırlık yapıyor. Bu sessiz varis savaşının sonucu ise yalnızca Kazakistan’ın değil, bütün Orta Asya’nın gelecekteki siyasi dengesini belirleyecek.