Alişer Nevai: Büyük Bir Tarihî Şahsiyet ve Devlet Adamı

Alişer Nevai; büyük bir tarihî şahsiyet ve devlet adamı, adil bir siyasetçi, reformcu, bilim ve sanat koruyucusu olmasının yanı sıra şair ve mütefekkir olarak Özbek halkının ve insanlık tarihinin hafızasında derin izler bırakmıştır.

Daha çok edebi ve kültürel faaliyetleriyle tanınan Alişer Nevai, aynı zamanda son Temürlüler döneminin siyasi ve ekonomik hayatında çok önemli bir rol oynamış bir şahsiyettir. Alişer Nevai’nin doğum yıl dönümü arifesinde Bilimler Akademisi Tarih Enstitüsü’nde düzenlenen ulusal bilimsel toplantı; bu büyük atamızın kişiliği, milli devlet tarihimizdeki yeri, himayesinde inşa edilen mimari yapılar, bilime olan yaklaşımı ve özellikle tarih biliminin gelişmesindeki hizmetlerine dair bilimsel araştırma sonuçlarına ayrılmıştır.

Etkinlik sırasında, Alişer Nevai’nin devletçilik tarihimizdeki yerini araştırmanın güncelliği ve bu alanda uzmanlar yetiştirilmesi gerekliliği vurgulanmıştır. Ayrıca, Temürlüler döneminde yaşamış bir ansiklopedik alimin (polimat), bizzat Alişer Nevai için pozitif bilimlere dair 10’a yakın kitap yazdığı ortaya çıkmıştır.

“Alişer Nevai – Büyük Bir Tarihî Şahsiyet ve Devlet Adamı” başlıklı bu ulusal bilimsel toplantıda açıklanan bilimsel sonuçlar ve düşüncelerin; halkımızın, özellikle de gençlerimizin, büyük atamızın çok yönlü devlet adamlığı, kültürel ve yaratıcı faaliyetleri hakkındaki bilgilerini zenginleştirmeye hizmet etmesini umuyoruz.

Analiz ve Notlar:

Bu metin, Nevai’nin sadece bir “gazel şairi” olarak değil, bir “devlet mimarı” olarak yeniden konumlandırıldığını göstermektedir. Özellikle şu noktalar dikkat çekicidir:

• Tarihçilik Rolü: Nevai’nin sadece tarih yazımını desteklemediği, bizzat “usta bir tarihçi” (mahir tarihçi) olarak değerlendirildiği görülüyor.

• Pozitif Bilimler: Nevai adına fen bilimleri (matematik, astronomi vb.) alanında 10 kitap yazılmış olması, onun yönetimindeki kültürel çevrenin ne kadar geniş olduğunu kanıtlıyor.

• Stratejik Hafıza: Özbekistan Bilimler Akademisi’nin bu çalışması, bölgedeki devletçilik geleneğini kökleştirmek ve genç nesle “modern devlet” modelinin köklerini Nevai üzerinden anlatmak amacını taşıyor.

Özbekistan Bilimler Akademisi’nin Alişer Nevai üzerine yaptığı bu çalışma, aslında KAFKASSAM’ın ve bölge stratejistlerinin uzun süredir üzerinde durduğu “Turan Entegrasyonu” ve “Milli Devlet Hafızası” projeleri için altın değerinde bir veridir.

Nevai’yi sadece bir “edebiyatçı” değil, bir “devlet mimarı” olarak okuduğumuzda, karşımıza bugünün Orta Asya ve Kafkasya politikalarını aydınlatan şu stratejik tablo çıkmaktadır:

1. Kültürel Entegrasyonun “Dil” Diplomasisi

Nevai’nin ünlü eseri Muhakemetü’l-Lugateyn, 15. yüzyılda Türkçeyi Farsça karşısında savunurken sadece bir dil kavgası vermiyordu. Nevai, “Ortak bir dil, ortak bir devlettir” diyordu.

• KAFKASSAM Perspektifi: Bugün Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) çatısı altında yürütülen Ortak Alfabe ve Ortak Terimler çalışmaları, aslında Nevai’nin 600 yıl önce başlattığı “Türkçe bilinci” hamlesinin dijital çağa uyarlanmış halidir. Nevai, Turan entegrasyonunun kültürel yazılımını kodlayan ilk büyük “sistem analisti”dir.

2. Nevai Modeli: “İmtiyazsız Devlet ve Sosyal Reform”

Metinde Nevai’nin “devletten maaş almadan devlete yardım ettiği” ve “pozitif bilimleri desteklediği” vurgulanmaktadır. Bu durum, KAFKASSAM Başkanı Hasan Oktay’ın sıklıkla dile getirdiği “Vaka-i Hayriye” (kurumsal yenilenme) kavramıyla doğrudan bağlantılıdır.

• Analiz: Nevai, yolsuzluktan arınmış, vakıf sistemiyle toplumsal kalkınmayı önceleyen ve bilimsel aklı (Fen bilimlerine dair 10 kitap detayı) merkeze alan bir devlet adamı portresi çizer. Bugün Orta Asya devletlerinin “Yeni Özbekistan” veya “Modern Kazakistan” gibi vizyonlarla geçmek istediği “sivil ve rasyonel devlet” modelinin tarihsel prototipi Nevai’dir.

3. Bölgesel Güç Dengesi ve “Horasan Medeniyeti”

Nevai’nin etkisi sadece Semerkant veya Herat ile sınırlı değildir; Anadolu’dan (Osmanlı) Hindistan’a (Babür) kadar uzanır.

• Stratejik Bağlantı: Bugün Türkiye-Azerbaycan-Özbekistan ekseninde kurulan stratejik üçgen, aslında tarihsel “Horasan Medeniyeti” havzasının yeniden canlanmasıdır. Nevai, bu havzanın ortak entelektüel pasaportudur. Özbekistan’ın bu araştırmayla Nevai’yi bir “reformcu ve siyasetçi” olarak öne çıkarması, bölge ülkelerinin Batı veya Rusya modelleri yerine kendi tarihsel modellerine (Nevai rasyonalizmine) dönüş sinyalidir.

4. Gençlik ve Milli Kimlik İnşası

Metnin sonunda gençlere yapılan vurgu, jeopolitik bir hamledir.

• Sonuç: Küresel güçlerin (BlackRock gibi finans devlerinin veya kültürel emperyalizmin) bölgeye girdiği bir dönemde, Nevai gibi devasa bir figürü “devlet adamı” olarak gençliğin önüne koymak, bir “milli bağışıklık sistemi” kurmaktır.