Bir toplumun çöküşü çoğu zaman gürültü ve patırdıyla başlamaz. Şehirler bir gecede harabeye dönüşmez, kurumlar bir sabah ansızın anlamsızlaşmaz, nefret tohumları ekim ayında gönül toprağına atılmaz, insanlar bir gün uyandıklarında vicdanlarını bütünüyle kaybetmiş olmazlar. Çürüme daha sinsi sinsi ilerler; önce kelimelerin anlamı aşınır, sonra utanma duygusu zayıflar, ardından yalan, kayırmacılık, bencillik ve adaletsizlik olağanlaşır. İnsanlar yanlış olanı yanlış olarak görmekten vazgeçtikçe toplumun görünmeyen temelleri çatlamaya başlar. Çünkü bir medeniyetin asıl çöküşü binaların, köprülerin, hanların ve hamamların yıkılmasıyla değil, ahlâk ölçülerin yıkılmasıyla gerçekleşir.
Toplum yalnızca aynı coğrafyada yaşayan insanların toplamı değildir. Toplum, insanların birbirlerine karşı sorumluluk taşıdığına, adaletin mümkün olduğuna, verilen sözlerin bir anlamı bulunduğuna ve ortak bir geleceğin kurulabileceğine dair inançların bütünüdür. Bu inançlar zayıfladığında insanlar aynı sokaklarda yaşamaya devam etseler bile birbirlerinden ruhen uzaklaşırlar. Kalabalık vardır fakat cemiyet duygusu yoktur; iletişim vardır fakat güven yoktur; bilgi vardır fakat hikmet eksiktir.
Sosyal çürümenin ilk sahnesi çoğu zaman insanın iç dünyasında kurulur. İnsan, tekrar ettiği davranışlara psikolojik olarak alışır. Başlangıçta vicdanını rahatsız eden bir haksızlık, zamanla sıradanlaşabilir. Önce kişi kendisine küçük bir istisna tanır, sonra davranışını gerekçelendirir, ardından başkalarının da aynı şeyi yaptığını söyler ve nihayet yanlışını hayatın kaçınılmaz gerçeği olarak görmeye başlar. Böylece ahlaki sınırların aşılması olağanlaşır. En tehlikeli aşama ise kötülüğün savunulmaya başlanması değil, iyiliğin aptallık, dürüstlüğün saflık, merhametin zayıflık olarak görülmesidir.
Bir toplumda insanları doğru davranmaya yalnızca cezalar zorluyorsa, orada henüz güçlü bir ahlaki düzen kurulmuş sayılmaz. Asıl medeniyet, kimsenin görmediği yerde de doğru kalabilme yeteneğidir. Bir emaneti kamera olmadığı hâlde korumak, haksız kazancı denetim olmadığı hâlde reddetmek, gücü eline geçirdiğinde zayıfı ezmemek ve yanlış gördüğünde alkış beklemeden itiraz edebilmek insan karakterinin gerçek sınavıdır. Hukuk toplumun dış sınırlarını belirler; vicdan ise insanın kendi içindeki sınırı çizer. Vicdan zayıfladığında toplumun bütün yükü hukukun üzerine biner ve hukuk da her insanın başına bir bekçi koyamayacağı için sistem giderek kırılganlaşır.
Bu noktada güvenin kaybı sosyal çürümenin en önemli göstergelerinden biridir. Güven, toplumun görünmeyen sermayesidir. İnsanların birbirlerinin sözünü tutacağına, kurumların görevini yapacağına, emeğin karşılığının alınacağına ve adaletin tamamen olmasa bile anlamlı ölçüde işleyebileceğine dair inanç, ekonomik ve siyasi düzen kadar önemlidir. Güven kaybolduğunda insanlar kısa vadeli düşünmeye başlar. “Herkes böyle yapıyor”, “Ben yapmazsam başkası yapacak”, “Kimse bana sahip çıkmıyor” gibi cümleler çoğaldıkça bireysel çıkar ortak iyiliğin önüne geçer. Böylece herkes kendisini korumaya çalışırken toplumun kendisini koruyan ortak zemini ortadan kalkar.
“Herkes böyle yapıyor” sözü, sosyal çürümenin belki de en tehlikeli bahanesidir. Çünkü insanı kendi sorumluluğundan kurtarır. Yanlış davranış artık kişinin tercihi olmaktan çıkar, kalabalığın davranışına dönüşür. Oysa tarihin büyük felaketleri bize çoğunluğun her zaman haklı olmadığını göstermiştir. Kötülüğün büyümesini sağlayan bazen kötü insanların cesareti kadar, iyi insanların sessizliğidir. Bir haksızlık karşısında susulduğunda yalnızca bir insanın hakkı çiğnenmez; toplumun kötülüğe karşı geliştirdiği bağışıklık da biraz daha zayıflar.
Sosyal çürümenin bir başka temel boyutu gücün ahlaktan kopmasıdır. Güç yalnızca siyasi makam değildir; para, bilgi, şöhret, mevki ve insanları yönlendirme kabiliyeti de güçtür. Sorun gücün varlığı değil, gücü sınırlayacak bir ölçünün ortadan kalkmasıdır. İnsan “yapabiliyorum” düşüncesinden “öyleyse hakkım var” sonucuna geçtiğinde güç, kendisini haklılığın yerine koymaya başlar. Oysa karakterin gerçek sınavı insanın güçsüzken değil, güçlü iken nasıl davrandığında ortaya çıkar. Güç sahibi olduğu hâlde ölçülü kalabilen insan, medeniyetin taşıyıcılarından biridir.
Liyakatin zayıflaması da bu çürümenin kurumsal yüzüdür. Bir toplumda insanların emeği, yeteneği ve karakteri yerine bağlantıları, çıkar ilişkileri veya kişisel yakınlıkları belirleyici olmaya başladığında yalnızca birkaç kişinin hakkı yenmiş olmaz; toplumun geleceği de zedelenir. Çünkü hak edenin dışarıda bırakıldığı her yer, zamanla yeteneksizliğin içeride çoğalmasına yol açar. En yetenekli insanların sürekli olarak değersizleştirildiği bir toplumda insanlar önce yorulur, sonra umudunu kaybeder, sonunda ise sistemi değiştirmek yerine sistemden uzaklaşmayı tercih eder. Daha da kötüsü, yeni nesil bu düzeni görerek büyür ve çalışmanın, dürüstlüğün ve liyakatin değil, doğru insanlarla ilişki kurmanın başarı getirmediğine inanmaya başlar.
Modern dünyanın başka bir çelişkisi de bilgi arttıkça hikmetin aynı ölçüde artmamasıdır. İnsan bugün tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar her türlü bilgiye ulaşabilir; fakat kendi öfkesini, hırsını ve kıskançlığını yönetemeyebilir. Teknoloji insanın yapabileceklerini artırır, fakat neyi yapmaması gerektiğini tek başına öğretmez. Bilgi karakterle birleşmediğinde insanı olgunlaştırmak yerine yalnızca daha güçlü hâle getirebilir. Bu nedenle gerçek eğitim yalnızca zihni bilgiyle doldurmak değil, insanın kendisini sorgulama, sınırlandırma ve sorumluluk taşıma kapasitesini geliştirmektir. Sokrates’in bilgeliğinde beliren temel tavır da burada anlam kazanır. İnsan önce kendi bilgisinin ve sınırlarının farkına varmalıdır.
Tüketim kültürü ise insanın değerini sahip olduklarıyla ölçmeye başladığında bu çürümeyi daha da derinleştirebilir. Başarı, karakterden çok görünürlükle; mutluluk, iç huzurdan çok tüketimle; değer, insan olmaktan çok sahip olunanlarla ilişkilendirildiğinde kişi kendisini sürekli başkalarıyla kıyaslamaya başlar. Özellikle dijital dünyanın sürekli sergilenebilir hayat anlayışı, insana başkalarının en parlak anlarını kendi hayatının tamamıyla karşılaştırma eğilimi kazandırır. Bunun sonucunda yetersizlik duygusu büyür, tüketim geçici bir teselliye dönüşür ve insan daha çok şeye sahip olduğu hâlde daha az mutluluk ve anlam hissedebilir. Çünkü sahip olmak ile anlam bulmak aynı şey değildir.
Kalabalıkların içinde büyüyen yalnızlık da sosyal çürümenin psikolojik yüzüdür. İnsanların birbirlerine ulaşması kolaylaşırken birbirlerini gerçekten anlamaları zorlaşabilir. Yalnızlık yalnızca çevrede insan bulunmaması değildir; anlaşılmadığını, önemsenmediğini ve ait olmadığı bir dünyada yaşadığını hissetmektir. Sürekli uyarılan zihin sessizliğe tahammül edemez hâle geldiğinde insan kendi iç sesini duymakta zorlanır. Kendisiyle bağını kaybeden insan, ne istediğini ve neden yaşadığını sorgulamaktan da uzaklaşır. Anlam duygusu zayıfladıkça kişi kısa vadeli hazlara daha fazla yönelir. Oysa insanı ayakta tutan yalnızca haz değil, uğruna fedakârlık yapmaya değer bir anlamın varlığıdır.
Aile de bu anlam dünyasının ilk kurulduğu yerdir. İnsan güvenmeyi, sınır koymayı, paylaşmayı, sorumluluk almayı ve başkasının hakkını gözetmeyi çoğu zaman ilk olarak aile içinde öğrenir. Bu nedenle aile bağlarının zayıflaması yalnızca özel hayatla ilgili bir mesele değildir; toplumun geleceğini doğrudan etkiler. Güven duygusu kırılmış, ilişkileri sürekli değişen ve fedakârlığı anlamsız gören kuşaklar, dünyaya karşı daha kuşkucu ve daha bireyci bir bakış geliştirebilir. Böylece bir neslin çözülmüş ilişkileri, sonraki neslin psikolojik mirasına dönüşür.
Toplumsal çürümenin bir başka belirtisi de dilin çürümesidir. Çünkü insanlar dünyayı büyük ölçüde kelimeler aracılığıyla anlamlandırır. Adaletin anlamı boşalırsa adalet talebi de zayıflar. Özgürlük sorumluluktan koparılırsa bencillik özgürlük adı altında meşrulaşabilir. Başarı yalnızca maddi kazanca indirgenirse karakter, emek ve erdem görünmez hâle gelir. Kelimeler yerinde dururken anlamları değiştiğinde toplum yaşadığı sorunları doğru adlandıramaz. Adlandıramadığı şeyi ise gerektiği gibi sorgulayamaz.
Tarih, bütün bu süreçlerin sonunda ortaya çıkan tabloyu defalarca göstermiştir. Büyük medeniyetler yalnızca dış saldırılarla yıkılmaz; çoğu zaman dış baskılar, içerideki zayıflıkları görünür hâle getirir. Ekonomik krizler, savaşlar, salgınlar ve siyasal çatışmalar her toplum için ağır sınavlardır; fakat toplumun bu sınavlardan güçlenerek mi yoksa parçalanarak mı çıkacağını belirleyen şey, sahip olduğu kurumsal ve ahlaki dayanıklılıktır. İbn Haldun’un toplumların yükseliş ve çözülüşünü açıklarken önem verdiği dayanışma duygusu burada yeniden anlam kazanır. İnsanları birbirine bağlayan ortak ruh zayıfladığında maddi güç tek başına toplumu ayakta tutmaya yetmez.
Bütün bunların altında daha derin bir problem vardır.”Anlam kaybı.” İnsan yalnızca tüketmek, kazanmak ve hayatta kalmak için yaşamaz. Bir şeye inanmak, bir değer uğruna fedakârlık yapmak, kendisinden sonra iyi bir iz bırakmak ister. Viktor Frankl’ın insan ruhuna dair düşüncesinin merkezinde de bu hakikat bulunur. İnsan, hayatında bir anlam bulabildiği ölçüde acıya, belirsizliğe ve zorluğa dayanma gücü kazanabilir. Anlamın kaybolduğu yerde ise en küçük engel bile ağırlaşır. Bu nedenle sosyal çürüme yalnızca ahlaki bozulma değil, aynı zamanda toplumun insanlara “neden birlikte yaşamalıyız?” sorusuna verecek cevap bulamamasıdır.
Fakat hiçbir çürüme kaçınılmaz değildir. İnsan yalnızca yıkan değil, onaran da bir varlıktır. Tarih, toplumların felaketlerden sonra yeniden ayağa kalkabildiğini göstermektedir. Bunun yolu ne yalnızca bireyi suçlamaktan ne de bütün sorumluluğu kurumlara yüklemekten geçer. İnsan karakteri ile kurumların niteliği birbirini besler. İyi insanları sürekli cezalandıran bir sistem zamanla iyi insanları azaltır; sağlam kurumlar ise erdemli davranışı mümkün ve anlamlı hâle getirir.
Bu nedenle yeniden inşa; adalet, liyakat, eğitim, sorumluluk, merhamet, eleştirel düşünce, aile ve topluluk bağlarının güçlendirilmesiyle mümkündür. Fakat bunların üzerinde daha temel bir değer vardır. “Hakikate bağlılık.”Gerçeğin yerini propaganda, çıkar ve yalan aldığında toplum kendi hastalığını teşhis edemez. Hastalığını teşhis edemeyen toplum ise tedavi arayamaz.
Sonuçta sosyal çürümenin en ürkütücü tarafı, bir toplumun çökerken bile dışarıdan ayakta görünebilmesidir. Binalar,hanlar, hamamlar yerindedir, yollar işler, okullar açıktır, kurumlar vardır, insanlar işe gider, ekranlar parlar ve hayat devam eder. Fakat insanların birbirlerine verdiği sözlerin ağırlığı ve anlamı azalmışsa, adalet duygusu zayıflamışsa, dürüstlük küçümseniyorsa, liyakat değersizleşmişse ve kimse ortak geleceğe inanmıyorsa toplum görünüşte yaşarken içeriden çözülüyor olabilir.
Bu yüzden medeniyeti korumak yalnızca sınırları, kurumları ve ekonomik düzeni korumak değildir. Aynı zamanda insanın içindeki ölçüyü korumaktır. Kimsenin görmediği yerde dürüst kalabilmek, güç elindeyken adil davranabilmek, kalabalık yanlış yöne giderken doğru bildiğinin yanında durabilmek ve dünyanın kötülüğünü bahane ederek kendi içindeki iyiliği terk etmemektir.
Çünkü toplumlar önce binalarını, hanlarını, hamamlarını değil, ölçülerini kaybeder.
Ölçüler kaybolduğunda utanma zayıflar; utanma zayıfladığında sınırlar silinir; sınırlar silindiğinde güç hukukun önüne geçer; adalet zayıfladığında güven ölür; güven öldüğünde insanlar birbirinden uzaklaşır; ortak gelecek fikri kaybolduğunda herkes yalnızca kendisini kurtarmaya çalışır.
Ve sonunda geriye büyük bir kalabalık kalır; fakat o kalabalığı toplum yapan ruh eksilir.
Belki de insanlığın kadim bilgeliğinin bize bıraktığı en önemli uyarı budur. Bir medeniyet dışarıdan yıkılmadan önce içeriden vazgeçilir.
Bu yüzden yeniden doğuş da önce insanın içinde başlar.
Bir insanın vicdanında.
Bir annenin çocuğuna verdiği terbiyede.
Bir öğretmenin öğrencisine aşıladığı adalet duygusunda.
Bir yöneticinin elindeki gücü nasıl kullandığında.
Bir yurttaşın kimse görmediği yerde verdiği kararda.
Bir insanın, herkesin yanlış yaptığına inandığı bir anda bile doğruyu seçebilmesinde.
Çünkü medeniyet, insanın yalnızca başkalarının önünde değil, kimse görmediğinde de insan kalabilmesiyle ayakta durur.
