Zelenskiy’nin bahsettiği olay, İran’ın doğrudan vurulmasından ziyade Hazar Denizi’nde Rusya ile İran arasındaki askeri lojistik hattına yönelik Ukrayna saldırılarıdır. Bu açıklama son 24 saat içinde uluslararası gündemin önemli başlıklarından biri haline geldi.
Olayın özeti şu şekilde:
Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenskiy, Ukrayna’nın Hazar Denizi’nde bir Rus savaş gemisini ve İran bağlantılı askeri yük taşıyan gemileri uzun menzilli saldırılarla vurduğunu açıkladı. Ancak operasyonun tam yeri, kullanılan silah sistemi ve hasarın boyutu hakkında ayrıntı vermedi.
İran ise Hazar Denizi’nde ticari bir İran gemisinin saldırıya uğradığını, patlama sonucu bir denizcinin öldüğünü ve bir kişinin yaralandığını duyurdu. Tahran bunu “Ukrayna’nın saldırganlığı” olarak nitelendirdi.
Bu saldırı nerede gerçekleşti?
Saldırının Hazar Denizi’nin kuzey-güney lojistik koridorunda, Rusya ile İran arasında askeri malzeme taşınan deniz güzergâhında meydana geldiği değerlendiriliyor. Resmî makamlar kesin koordinat açıklamadı.
Zelenskiy neden bunu önemli görüyor?
Zelenskiy iki temel iddiada bulundu:
Rusya’nın İran’a askeri malzeme taşıyan deniz hatlarını kullandığını,
Rusya’nın ayrıca İran’a uydu görüntüleri ve keşif verileri sağlayarak, İran’ın Körfez bölgesindeki hedeflerini belirlemesine yardımcı olduğunu öne sürdü. Bu iddialar bağımsız kaynaklarca tam olarak doğrulanmış değil, ancak Zelenskiy bunu Rusya-İran askeri iş birliğinin yeni bir boyutu olarak sundu.
Muhtemel etkileri
Bu olayın birkaç önemli sonucu olabilir:
1. Rusya-İran askeri iş birliği daha görünür hale gelebilir.
Hazar Denizi şimdiye kadar nispeten güvenli bir lojistik koridor olarak görülüyordu. Bu algı zedelenebilir.
2. İran’ın tepkisi sertleşebilir.
İran saldırıyı egemenliğine yönelik bir saldırı olarak tanımladı ve ulusal çıkarlarını koruyacağını açıkladı.
3. Ukrayna savaşının coğrafi kapsamı genişliyor.
Karadeniz’den sonra Hazar Denizi’nin de çatışma denklemine girmesi, savaşın lojistik boyutunu büyütüyor.
4. Rusya’nın ikmal zinciri baskı altına girebilir.
Eğer bu tür saldırılar devam ederse, İran-Rusya arasındaki deniz taşımacılığı daha maliyetli ve riskli hale gelebilir.
Bölgesel yansımalar
Türkiye açısından da dolaylı etkiler söz konusu olabilir:
Orta Koridor ve Hazar üzerinden geçen ticaret yollarının güvenliği daha fazla önem kazanabilir.
Azerbaycan, Kazakistan ve Türkmenistan gibi Hazar kıyısı ülkeleri güvenlik önlemlerini artırabilir.
Rusya ile İran arasındaki askeri koordinasyonun derinleşmesi, Güney Kafkasya ve Orta Asya’daki jeopolitik dengeleri etkileyebilir.
Sonuç olarak, bu saldırı tek başına savaşın seyrini değiştirecek ölçekte görünmese de, Hazar Denizi’nin de artık Rusya-Ukrayna savaşının dolaylı cephelerinden biri haline geldiğine işaret eden önemli bir gelişme olarak değerlendiriliyor. Özellikle Rusya ile İran arasındaki askeri lojistik ağın hedef alınması, önümüzdeki dönemde bölgesel güvenlik hesaplarını etkileyebilecek stratejik bir eşik oluşturabilir.
Hazırladığım mesafeli harita burada:
Ukrayna–Hazar–İran mesafe haritasını aç
Önce önemli düzeltme
Mevcut bilgiler, saldırının İran kara sularında gerçekleştiğini kesin olarak göstermiyor. Ukrayna Güvenlik Servisi’nin açıklamasına göre 25 Temmuz gecesi vurulan hedefler arasında:
Port Olya 2 yük gemisi,
Begey kuru yük gemisi,
Filanovski petrol sahasındaki bir platform,
Rusya’ya ait Molniya sınıfı füze botu
bulunuyor. Bunlar genel olarak Hazar’ın kuzey ve kuzeybatı kesimindeki Rusya bağlantılı sahalarda değerlendiriliyor. Dolayısıyla en güçlü ihtimal, operasyonun İran kıyılarından yüzlerce kilometre uzakta, Rusya’nın Hazar sahasında gerçekleşmiş olmasıdır.
Kuş uçuşu mesafeler
Haritada başlangıç için Ukrayna’nın güneydoğusundaki Zaporijya bölgesini temsilî nokta olarak kullandım:
Hat Yaklaşık kuş uçuşu mesafe
Zaporijya – Olya Limanı 971 km
Zaporijya – Kaspiysk 1.120 km
Zaporijya – İran’ın Astara kıyısı 1.524 km
Zaporijya – Bender Enzeli 1.639 km
Harkiv veya Dnipro çevresinden hesaplandığında değerler birkaç on kilometre değişir. Ukrayna’dan İran’ın Hazar kıyılarına doğrudan mesafe genel olarak 1.500–1.750 kilometre aralığındadır.
Bunlar düz harita mesafesi değil, Dünya’nın eğriliği dikkate alınarak hesaplanan büyük daire, yani kuş uçuşu mesafeleridir. Gerçek drone rotası; hava savunmasından kaçınma, arazi, elektronik harp bölgeleri ve yön değiştirmeler nedeniyle daha uzun olur.
İran’ın Hazar kara suları ne kadar?
2018 tarihli Hazar Denizi’nin Hukuki Statüsü Sözleşmesi’ne göre kıyıdaş devletler kara sularını en fazla 15 deniz mili olarak belirleyebilir:
15 deniz mili = yaklaşık 27,8 kilometre.
Bunun dışında 10 deniz millik, yaklaşık 18,5 kilometrelik özel balıkçılık bölgesi öngörülmektedir.
Bu nedenle İran kıyısındaki kara sularının dış sınırından Zaporijya’ya olan mesafe, kıyı noktasına göre yaklaşık 1.500–1.700 kilometre civarındadır.
Saldırı nereden yapılmış olabilir?
Kesin fırlatma noktası açıklanmadığı için üç ihtimali birbirinden ayırmak gerekiyor:
1. Ukrayna kontrolündeki topraklardan uzun menzilli drone
Şu an için kamuya açıklanan bilgilerle en doğrudan ihtimal budur. SBU operasyonu “uzun menzilli drone” faaliyeti olarak tanımlıyor. Zaporijya–Olya hattının yaklaşık 970 kilometre olması, günümüzde Ukrayna’nın kullandığı uzun menzilli insansız sistemler açısından teorik olarak mümkündür.
Ancak gerçek rota yaklaşık 970 kilometreden daha uzun olabilir. Drone muhtemelen:
doğrudan düz çizgi izlememiş,
Rus hava savunma bölgelerinin etrafından dolaşmış,
alçak irtifadan ilerlemiş,
Rostov, Kalmıkya veya Astrahan üzerinden Hazar’a yaklaşmış olabilir.
Bu senaryoda toplam uçuş mesafesi kabaca 1.100–1.400 kilometreye çıkabilir. Bu bölüm operasyon rotası açıklanmadığı için analitik tahmindir.
2. Rusya içinde gizlice konuşlandırılmış drone
Ukrayna daha önce Rusya içindeki hedeflere yakın bölgelerden gizlice drone fırlatabileceğini göstermiştir. Dolayısıyla araçların veya gizli ekiplerin Rusya içinde konuşlandırılması teknik olarak ihtimal dahilindedir.
Fakat bu Hazar saldırısı için Rusya içinden fırlatma yapıldığına dair şu an güvenilir, somut kanıt bulunmuyor. Bu nedenle “mümkün fakat doğrulanmamış” senaryo olarak görülmelidir.
3. Hazar yakınındaki başka bir ülkeden veya gemiden fırlatma
Azerbaycan, Kazakistan, Türkmenistan ya da bir ticari gemi üzerinden fırlatma iddiaları için kanıt bulunmamaktadır. Böyle bir operasyon üçüncü bir ülkenin egemenliğini ve savaşın coğrafi kapsamını doğrudan ilgilendireceğinden, diplomatik riski son derece yüksek olurdu.
Bu nedenle mevcut verilerle bu ihtimal oldukça zayıftır.
İran gemisi nasıl vurulmuş olabilir?
Burada “İran gemisi” ifadesi iki farklı anlam taşıyabilir:
1. İran bayraklı veya İran’a ait bir gemi,
2. İran–Rusya askeri lojistiğinde kullanılan fakat Rusya sahasında bulunan gemi.
Bir geminin İran’a ait olması, saldırının İran kara sularında gerçekleştiği anlamına gelmez. Geminin kuzey Hazar’da, Rus limanına yakınken vurulmuş olması mümkündür. İran’ın açıklamasında bir denizcinin öldüğü ve bir kişinin yaralandığı bildirildi; ancak saldırının kesin koordinatları kamuoyuna açıklanmadı.
En güçlü değerlendirme
Mevcut açık kaynaklara göre:
Hedef bölgesi büyük ihtimalle İran kıyıları değil, kuzey Hazar’daki Rus liman ve enerji sahalarıdır.
Ukrayna’dan hedef bölgesine düz mesafe yaklaşık 970–1.120 kilometredir.
Ukrayna’dan İran’ın Hazar kara sularına mesafe ise yaklaşık 1.500–1.700 kilometredir.
Operasyon büyük olasılıkla hava yoluyla ilerleyen uzun menzilli kamikaze dronlarla gerçekleştirilmiştir.
İran toprağının veya İran hava sahasının doğrudan vurulduğu henüz doğrulanmış değildir.
Kesin fırlatma noktası açıklanmadığı için Ukrayna içinden fırlatma en makul, Rusya içinden gizli fırlatma ise ikinci ihtimaldir.
