Soğuk Savaş yıllarında dünyaya “Birinci”, “İkinci” ve “Üçüncü Dünya” diye etiketler yapıştırıldı. Ancak perde arkasında oynanan oyunun adı hiçbir zaman kalkınma, demokrasi ya da özgürlük olmadı. Asıl mesele, güç ve kaynakların kontrolüydü.
Bugün ABD-İran gerilimine baktığımızda, karşımıza sıradan bir devletler arası çatışmadan çok daha karmaşık bir tablo çıkıyor. Bir polisiye romanındaki görünmez örgütler gibi çalışan güç merkezleri, onlarca yıldır Ortadoğu’yu satranç tahtasına çevirmiş durumda. Petrol yolları, enerji koridorları, silah pazarları ve finans ağları; bu büyük oyunun suç mahalli gibi duruyor.
Bu hikâyede aktörler yalnızca devletler değil. Çok uluslu şirketler, küresel finans çevreleri, savunma sanayi devleri ve onların etrafında şekillenen çıkar ağları da sahnede. Her kriz yeni bir silah satışı, her ambargo yeni bir ticari fırsat, her savaş yeni bir yeniden yapılanma ihalesi anlamına geliyor.
İran ise uzun yıllardır bu düzenin kurallarına tam anlamıyla boyun eğmeyen ülkelerden biri olarak görülüyor. Bu nedenle ekonomik yaptırımlardan diplomatik baskılara kadar uzanan geniş bir kuşatma politikasıyla karşı karşıya kalıyor. Washington açısından mesele yalnızca İran’ın politikaları değil; bölgesel güç dengelerinin kimin kontrolünde olacağı sorusu.
Polisiyenin en dikkat çekici yanı ise “engel teşkil edenlerin” akıbeti. Tarih boyunca darbelere kurban giden liderler, suikastlarla ortadan kaldırılan komutanlar, şüpheli uçak kazaları, faili meçhul cinayetler ve karanlık operasyonlar; uluslararası siyasetin kirli dosyaları arasında yer alıyor. Kimin emri verdiği çoğu zaman kanıtlanamasa da, ortaya çıkan sonuçlar genellikle aynı merkezlerin çıkarlarına hizmet ediyor.
Bu yüzden ABD-İran gerilimini yalnızca iki bayrağın karşı karşıya gelişi olarak okumak eksik kalır. Perde arkasında çok daha büyük bir çıkar organizasyonu bulunuyor olabilir. Kriminolojinin temel sorusu burada da geçerlidir: “Suçtan kim fayda sağlıyor?”
Belki de cevabı aramamız gereken yer tam olarak burasıdır. Çünkü modern dünyanın en büyük polisiyesi, bazen mahkeme salonlarında değil; borsa ekranlarında, enerji anlaşmalarında ve savaş manşetlerinin arasında yazılmaktadır.
YAKUPHAN OKUT
