Ermenistan’da bulunan Rusya’ya ait 102. Askerî Üs etrafındaki siyasi tartışmalar son dönemde yeniden alevlendi. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Ermenistan’ın talep etmesi hâlinde Gümrü’deki üssü “yarın bile” çekebileceklerini açıklamıştı.
Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan ise son açıklamasında, Erivan’ın bu üssün varlığını hayati bir gereklilik olarak görmediğini, ancak üssün çekilmesi yönünde herhangi bir talepte bulunmadığını söyledi.
Paşinyan ayrıca Bişkek’te üs konusunda herhangi bir görüşme yapılmadığını, daha önce de bu meselenin gündeme getirilmediğini belirtti. Paşinyan, “Eğer Rusya üssü çekme kararı alırsa buna itiraz etmeyeceğiz. Ancak üssü tutma kararı alırsa, bunu da görüşmeye hazırız” dedi.
Rusya Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Maria Zaharova ise Nikol Paşinyan’ın 102. Askerî Üs ile ilgili açıklamalarına alaycı bir üslupla karşılık verdi. Zaharova, Telegram kanalında Paşinyan’ın Gümrü’deki Rus 102. Askerî Üssü hakkındaki açıklamalarını paylaşarak Mihail Bulgakov’un Köpek Kalbi adlı eserinden, “Siz erkek misiniz, kadın mı?” sözünü aktardı.
102. Askerî Üssün geçmişi
102. Askerî Üssün geleceği aslında uzun zamandır belirsizliğini koruyor. Üs, 1941 yılında Sovyet ordusunun askerî bir birimi olarak kurulmuştu. Gümrü’de bulunması ve Ermenistan’ın Türkiye sınırına oldukça yakın olması, onu Erivan açısından her zaman stratejik ve önemli bir unsur hâline getirdi.
Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından Rus ordusu Ermenistan’dan tamamen çekilmedi. 1995 yılında Moskova ile Erivan arasında imzalanan anlaşmayla Gümrü’deki üs, bağımsız Ermenistan topraklarında bulunan bir Rus askerî üssü olarak resmiyet kazandı.
Üsle ilgili en kritik gelişme ise 2010 yılında yaşandı. Rusya’nın üssü kullanma süresi 2044 yılına kadar uzatıldı. Dönemin şartları dikkate alındığında bu, aslında akılcı bir adımdı. Çünkü yapılan değişiklikle üssün misyonu yalnızca Rusya’nın çıkarlarını korumakla sınırlandırılmadı; aynı zamanda Ermenistan’ın güvenliğinin sağlanmasında Ermeni ordusuyla birlikte görev yapması da anlaşma kapsamına alındı.
Ancak 44 Günlük İkinci Karabağ Savaşı ve Azerbaycan’ın yürüttüğü yerel terörle mücadele operasyonlarının ardından işgal altındaki topraklarını geri alması, daha sonraki süreçte Bakü ile Erivan arasındaki görüşmelerin yapıcı bir zeminde ilerlemesi ve en önemlisi Ermenistan’ın Türkiye ile ilişkileri normalleştirme sürecini başlatması, 102. Askerî Üssün stratejik önemini büyük ölçüde ortadan kaldırdı.
Paşinyan’ın “Üs, Ermenistan için hayati önem taşımıyor” demesi de bu açıdan tesadüf değil. Bugün itibarıyla Ermenistan’ın savaş hâlinde olduğu bir Azerbaycan da, doğrudan çatışma tehdidi oluşturan bir Türkiye de bulunmuyor.
Burada ilginç bir paradoks ortaya çıkıyor. Paşinyan ve ekibi, hatta genel olarak Batı açısından bakıldığında, 102. Askerî Üs artık Ermenistan’ı koruyan bir kalkan olarak değil, Kremlin’in Erivan üzerindeki **baskı araçlarından biri olarak görülüyor.
neden açıkça “Rusya çıksın” demiyor?
Aslında Paşinyan üssün çekilmesini istiyor olabilir; ancak bunu açık biçimde dile getirmiyor. Bunun yerine, “Rusya çekme kararı alırsa itiraz etmeyiz, tutmak isterse görüşmeye hazırız” diyor.
Yani Erivan bir taraftan Rusya’nın askerî varlığının Ermenistan açısından önemini kaybettiğini söylüyor, diğer taraftan sorumluluğu Moskova’ya bırakıyor.
Bu yaklaşımın nedeni anlaşılabilir. Çünkü Paşinyan doğrudan üssün çekilmesini talep ederse, bunun ardından Moskova’nın vereceği siyasi ve ekonomik tepkinin ne olacağı da ayrı bir sorun hâline gelebilir.
Tam da bu yaklaşım, Zaharova’nın alaycı açıklamasının hedefini oluşturuyor.
“Siz erkek misiniz, kadın mı?” ifadesiyle Zaharova, Paşinyan’ın tutumundaki siyasi belirsizliğe dikkat çekmeye çalışıyor. Moskova’nın mesajı kabaca şöyle okunabilir:
Ermenistan bu üssü artık hayati önemde görmüyorsa bunu açıkça söylesin ve bunun sonuçlarını da üstlensin. Eğer üssün kalmasına karşı değilse, o zaman neden üssün önemini azaltan açıklamalar yapıyor?
Moskova açısından 102. Üs neden önemli?
Burada Kremlin’in kaygısının nedenine de bakmak gerekiyor.
102. Askerî Üs, Rusya açısından yalnızca Ermenistan’daki bir askerî tesis değil. Aynı zamanda Rusya’nın Güney Kafkasya’daki askerî ve siyasi varlığının en önemli sembollerinden biri.
Hatta son siyasi gelişmeler dikkate alındığında, Rusya’nın bölgede tutunduğu son önemli kalelerden biri olarak da değerlendirilebilir.
Erivan’ın Batı’ya yaklaşması, Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü’nden (KGAÖ) uzaklaşması ve Rusya ile kurduğu eski güvenlik modelini sorgulamaya başlamasıyla birlikte 102. Üssün statüsü artık askerî bir mesele olmaktan çıkarak siyasi bir sembole dönüşmüş durumda.
Görünen o ki 102. Askerî Üs etrafındaki tartışmalar daha uzun süre devam edecek.
Bu mesele, bir bakıma **Ermenistan’ın Rusya’dan ne kadar uzaklaştığını, Batı’ya ne ölçüde yaklaştığını ve Moskova’nın Güney Kafkasya’da değişen rolünün daha ne kadar sürdürülebileceğini** göstermesi açısından önemli bir gösterge olacak.
