Aşkabat, eğitim sistemini geleceğin ekonomik ihtiyaçlarıyla uyumlu hâle getirmeyi hedefliyor
Uzun yıllar eğitim alanında geri kalmış ülkeler arasında gösterilen Türkmenistan, yükseköğretim sistemini modernleştirmek ve uluslararası standartlarla uyumlu hâle getirmek amacıyla iddialı reformlar yürütüyor.
Türkmenistan Eğitim Bakan Yardımcısı Azat Atayev, bir röportajında yükseköğretim reformlarının, ülke ekonomisinin dışa açılmasını ve çeşitlendirilmesini destekleyecek şekilde tasarlandığını söyledi.
Atayev, geleneksel eğitim planlamasının genellikle mevcut ihtiyaçlara odaklandığını belirterek şöyle konuştu:
“Geleneksel olarak eğitim sistemi şu soruyu sorar: Bugün kaç öğretmene, mühendise veya ekonomiste ihtiyacımız var? Biz ise farklı bir soru sormaya çalışıyoruz: Türkmenistan’ın 10 ya da 15 yıl sonra hangi becerilere, mesleklere ve ekonomik faaliyetlere ihtiyacı olacak?”
Türkmenistan Cumhurbaşkanı Serdar Berdimuhamedov, 2025 yılının sonlarında 25 yıllık Mesleki Eğitim Geliştirme Stratejisi’ni ve 2026-2030 dönemini kapsayan uygulama planını onayladı.
Eğitim yetkilileri ayrıca, 2026-2027 dönemine yönelik Ulusal İnsan Sermayesi Stratejik Planlama Sistemi’ni tamamlamak için Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ile birlikte çalışıyor. Yapay zekâ, analitik modelleme ve iş gücü tahminlerinden yararlanması planlanan sistem, ekonomide ihtiyaç duyulan becerilerle mevcut beceriler arasındaki açıkları belirlemeyi amaçlıyor.
Atayev, öğrencilerin devamsızlıklarını, notlarını ve sınav sonuçlarını, ayrıca öğretmenlerin iş yükünü izlemek amacıyla elektronik bir takip sisteminin devreye alındığını belirtti. Bu verilerin öğretmenler ve yöneticiler tarafından eğilimleri belirlemek ve gerektiğinde kanıta dayalı pedagojik düzenlemeler yapmak için kullanılabileceğini söyledi.
Atayev, “Öğretmenlerin verdiği notları, öğrencilerin öğrenme düzeyindeki ilerlemeyi gösteren bağımsız ölçütlerle karşılaştırmamızı sağlayacak teşhis yöntemleri geliştiriyoruz” diye ekledi.
Uluslararası sertifikalar ve dijital beceriler
1 Eylül’de Türkmenistan’da ilk Pearson Certiport Yetkili Test Merkezi faaliyete geçti. Merkez sayesinde vatandaşlar Microsoft, Apple, Intuit ve Cisco gibi şirketlerin uluslararası geçerliliğe sahip bilgi teknolojileri sertifikalarını alabilecek.
Türkmenistan’ın resmî haber ajansı TDH tarafından yayımlanan bir değerlendirmede, bu sertifikaların mesleki becerileri doğruladığı, mezunların rekabet gücünü artırdığı ve uluslararası projelere katılmalarıyla küresel iş gücü piyasasına erişmeleri için yeni fırsatlar yarattığı belirtildi.
Ancak hedeflenen sonuçlara ulaşmak kolay olmayacak. Dış uzmanlar, ilkokuldan üniversiteye kadar ülkenin eğitim sisteminde çok sayıda eksiklik bulunduğuna dikkat çekiyor. En önemli sorunlardan biri de nitelikli öğretmen açığı.
Türkmenistan’da ilkokul ve ortaokul düzeyinde mezuniyet oranları yüksek olsa da öğrenciler eleştirel düşünme, okuduğunu anlama ve matematik gibi alanlarda genellikle düşük performans gösteriyor.
UNICEF’in 2021 tarihli eğitim bilgi notuna göre, öğrenciler okulda eğitimlerine devam etmelerine rağmen sekizinci sınıfa geldiklerinde yalnızca yüzde 88’i okuma becerilerinde, yüzde 85’i ise üçüncü sınıfa kadar edinmiş olmaları gereken matematik becerilerinde yeterli düzeye ulaşıyor.
UNICEF ayrıca Türkmenistan’da temel öğrenme becerileri bakımından bölgeler arasında ciddi farklılıklar bulunduğunu vurguluyor.
Eğitim sisteminde siyasetin ağırlığı azaltılabilecek mi?
Yakın geçmişe kadar Türkmenistan’ın yükseköğretim sistemi yoğun biçimde siyasallaşmıştı. Üniversite müfredatları da büyük ölçüde devlet otoritesini destekleyecek biçimde şekillendirilmişti.
2000’li yılların başında üniversiteye girmek isteyen öğrencilerden, ülkenin ilk cumhurbaşkanı Saparmurat Niyazov’a atfedilen Ruhnama adlı eser üzerine yapılan sınavı geçmeleri isteniyordu. Yarı felsefi ve ideolojik nitelikteki bu eser, dönemin eğitim sisteminde önemli bir yer tutuyordu.
Ruhnama sınavı 2014 yılında kaldırıldı. Ancak araştırmacılar, daha sonraki yıllarda üniversite öğrencilerinin ülkenin ikinci cumhurbaşkanı Gurbanguly Berdimuhamedov tarafından kaleme alınan eserleri incelemek zorunda kaldıklarını belirtiyor.
Türkmenistan hükümeti, 2021 yılında eğitim standartlarını uluslararası ölçütlere yaklaştırmak amacıyla kapsamlı bir reform süreci başlattı. Aynı yıl üniversitelerin ve öğretim üyelerinin performansı, yayın sayıları, atıflar ve araştırmaların zaman içindeki etkisini ölçen h-endeksi gibi 80’den fazla gösterge üzerinden izlenmeye başlandı.
Atayev’e göre, Scopus ve Web of Science gibi bağımsız atıf veri tabanlarında indekslenen Türkmen uzman ve akademisyenlerin yayın sayısı 2020-2025 döneminde 40 kat arttı. Ancak bu artışa ilişkin somut rakamlar paylaşmadı.
Uluslararası akademik sisteme entegrasyon
Türkmenistan, 2023 yılında Avrupa Bölgesinde Yükseköğretime İlişkin Niteliklerin Tanınması Hakkında Lizbon Sözleşmesi’ne taraf oldu. Ayrıca ABD ile ikili iş birliğini güçlendirmek, eğitim değişim programlarını ve İngilizce eğitim olanaklarını genişletmek amacıyla bir mutabakat zaptı imzaladı.
Atayev, devletin eğitim reformları için ayırdığı bütçeye ilişkin ayrıntılı bilgi vermedi. Bununla birlikte hükümetin reform vizyonunu hayata geçirmek için gerekli kaynakları sağladığını belirtti.
“Dinamik bir eğitim sistemi, dinamik bir bütçeleme anlayışı gerektirir” dedi.
Atayev’e göre Türkmenistan’ın reformlara bağlılığı, eğitim alanında artan şeffaflık ve uluslararası görünürlük üzerinden de izlenebiliyor.
Ülkedeki 13 yükseköğretim kurumu, Times Higher Education Dünya Üniversite Sıralaması 2026 kapsamında “muhabir” statüsü kazandı. Ayrıca Türkmenistan’ın 27 yükseköğretim kurumundan 14’ü, üniversitelerin Birleşmiş Milletler sürdürülebilir kalkınma hedeflerine katkılarını değerlendiren Times Higher Education Etki Sıralaması 2025 listesinde yer aldı. Ancak 2026 etki sıralamasına yalnızca üç Türkmen üniversitesi dâhil edildi.
Atayev, 2025 ve 2026’nın Türkmen yükseköğretim kurumlarının bu sıralamalara dâhil edilmek üzere veri göndermeye başladığı ilk yıllar olduğunu da vurguladı.
Sıralamalara ilişkin değerlendirmesinde, “Beş altı yıl önce bu düzeyde uluslararası görünürlük söz konusu bile değildi. Önemli olan, izlenen yön ve kaydedilen ilerlemedir” ifadelerini kullandı.
Reformlar konusunda temkinli iyimserlik
Eğitim alanında faaliyet gösteren bazı uluslararası kuruluşlar ve savunuculuk grupları, Türkmenistan’daki dönüşüme ihtiyatlı bir iyimserlikle yaklaşıyor.
Borgen Projesi’nin ağustos ayında yayımladığı bir analizde, ülkenin uzun bir otoriter yönetim ve politika geçmişine sahip olduğu hatırlatılırken eğitime odaklanan modernleşme çabalarının yükseköğretimin gelişmesi ve Türkmen vatandaşlarının dünyayla daha fazla bağlantı kurması açısından umut verdiği belirtildi.
Analizde ayrıca bu değişimlerin ekonomiyi güçlendirebileceği ve daha fazla Türkmen vatandaşının geçimini sağlayabilecek gelir düzeyine ulaşmasına katkıda bulunabileceği ifade edildi.
Sonuç olarak, Türkmenistan’ın yükseköğretim reformları yalnızca üniversitelerin akademik standartlarını yükseltmeyi hedeflemiyor. Ülke aynı zamanda gelecekte ihtiyaç duyacağı mesleki becerileri öngörmeye, eğitim ile iş gücü piyasası arasındaki bağı güçlendirmeye ve uluslararası akademik sistemle bütünleşmeye çalışıyor.
Bununla birlikte reformların gerçek başarısı, uluslararası sıralamalarda görünürlük kazanmanın ötesinde; öğrencilerin okuma, matematik ve eleştirel düşünme becerilerindeki ilerlemeye, nitelikli öğretmen açığının giderilmesine ve eğitimde ölçülebilir sonuçlar elde edilmesine bağlı olacak.
