Ancak TAPI ve elektrik bağlantısı projelerinde aşılması gereken ciddi sorunlar bulunuyor
Türkmenistan, Afganistan’la enerji ve ulaştırma alanındaki ilişkilerini genişletmeye yönelik yeni adımlar atıyor. Türkmenistan Ulusal Lideri Gurbanguly Berdimuhamedov’un 10 Ağustos’ta Afganistan’a gerçekleştirdiği ziyaret sırasında, Türkmen doğal gazının Afganistan’a sevkiyatı konusunda bir niyet mektubu imzalanırken, Afganistan üzerinden geçecek elektrik iletim hattı ve fiber optik bağlantı projelerinin de ilerletilmesi gündeme geldi.
Ancak Aşkabat’ın verdiği mesajlar olumlu olsa da özellikle TAPI doğal gaz boru hattının hayata geçirilmesi konusunda henüz somut bir ilerlemeden söz etmek zor.
TAPI’de ilerleme sınırlı
Türkmenistan’dan Afganistan, Pakistan ve Hindistan’a doğal gaz taşıması planlanan TAPI projesi, yaklaşık 30 yıldır gündemde. Projenin ilk aşaması olan Türkmenistan sınırındaki Serhetabat ile Afganistan’ın Herat kenti arasındaki yaklaşık 153 kilometrelik bölümün inşası devam ediyor. Ancak çalışmaların yavaş ilerlediği görülüyor.
Türkmenistan ve Afganistan yönetimleri TAPI’nin önemini sürekli vurgulasa da inşaatın gerçek durumu konusunda kamuoyuna ayrıntılı bilgi verilmiyor. Türkmen kaynaklarının açıkladığı sınırlı bilgilere göre sahada yaklaşık 700 Türkmen uzman ve 300’den fazla özel ekipman bulunuyor.
Bu rakamlar projenin tamamen durmuş olmadığını gösterse de, TAPI’nin yıllardır karşı karşıya olduğu finansman, güvenlik, fiyatlandırma ve siyasi sorunların henüz ortadan kalktığı anlamına gelmiyor.
Afganistan’a gaz satışı için kritik konu fiyat
Berd Berdimuhamedov’un ziyaretindeki en önemli gelişmelerden biri, Türkmen doğal gazının Herat’a gönderilmesine ilişkin bir **niyet mektubunun** imzalanması oldu. Anlaşmanın, Türkmenistan’ın Herat bölgesinde bir doğal gaz dağıtım ağı kurulmasına katılmasının da önünü açabileceği belirtiliyor.
Ancak burada asıl sorun, gazın hangi fiyattan ve hangi miktarda satılacağı.
Bu konular henüz kesinleşmiş değil. Afganistan Başbakan Yardımcısı Molla Abdül Gani Baradar’ın, Türkmen tarafını daha uzun vadeli ve daha esnek koşullara sahip bir anlaşmaya ikna etmeye çalıştığı bildiriliyor.
Dolayısıyla imzalanan belge, nihai bir doğal gaz satış anlaşmasından çok, iki tarafın müzakereleri sürdürme iradesini ortaya koyuyor.
Türkmenistan açısından bu mesele özellikle önemli. Aşkabat uzun süredir doğal gaz ihracatında fiyat ve ödeme koşulları konusunda oldukça katı bir tutum sergiliyor. Afganistan’ın ise ekonomik kapasitesi ve ödeme gücü sınırlı. Bu nedenle gaz ticaretinin teknik olarak mümkün olması, ticari olarak sürdürülebilir olduğu anlamına gelmiyor.
Enerjide ikinci hat: Türkmenistan-Afganistan elektrik bağlantısı
Görüşmeler yalnızca doğal gazla sınırlı kalmadı. Türkmenistan, Afganistan üzerinden bölgeye uzanacak elektrik iletim hattı ve fiber optik kablo projesini de ilerletmek istiyor.
Bu proje TAPI’den farklı olarak yalnızca enerji ticareti açısından değil, Türkmenistan’ın Afganistan üzerinden Güney Asya’ya ekonomik bağlantısını güçlendirmesi açısından da önem taşıyor.
Aşkabat böylece Afganistan’ı yalnızca doğal gazın geçeceği bir transit ülke olarak değil, Türkmenistan’ın Güney Asya’ya açılan ekonomik koridorunun bir parçası haline getirmeye çalışıyor.
Türkmenbaşı limanı Afganistan için yeni çıkış kapısı olabilir
Berd Berdimuhamedov’un gündeme getirdiği bir diğer konu ise Türkmenistan’ın Hazar Denizi kıyısındaki Türkmenbaşı Limanı’nın Afganistan’ın Batı pazarlarına açılması için transit merkez olarak kullanılması.
Bu öneri, enerji projelerinin ötesinde daha geniş bir ekonomik bağlantı arayışına işaret ediyor.
Türkmenistan, Afganistan’ın Batı’ya yönelik ticaretinde kendi demiryolu ve kara yolu altyapısını kullanmasını sağlayabilirse, Hazar Denizi üzerinden Azerbaycan ve daha sonra Avrupa’ya uzanan güzergâhlara da bağlanabilecek bir transit ağının parçası haline gelebilir.
Bu çerçevede Aşkabat ayrıca kara ve demiryolu taşımacılığındaki transit sürelerini azaltmak amacıyla **ortak bir lojistik merkez kurulmasını** öneriyor.
Fakat siyasi söylem ile ekonomik gerçeklik arasında mesafe var
Bütün bu projelere rağmen görüşmelerden çıkan sonuçlara bakıldığında, tarafların henüz kapsamlı ve bağlayıcı bir anlaşmaya vardığını söylemek mümkün değil.
Buradaki temel sorun, Türkmenistan’ın çok sayıda büyük altyapı projesini aynı anda gündeme getirmesine karşın bunların finansmanı, ticari şartları ve uygulanabilirliği konusunda henüz net bir çerçevenin ortaya çıkmamış olması.
Özellikle TAPI açısından Afganistan ayağının güvenliği, Pakistan ve Hindistan’a uzanan hattın geleceği, gaz fiyatı ve ödeme mekanizması hâlâ belirleyici sorunlar.
Bu nedenle Berdimuhamedov’un ziyareti, TAPI’nin tamamlandığını gösteren bir gelişmeden ziyade, Türkmenistan’ın Afganistan üzerinden Güney Asya’ya açılma stratejisini yeniden canlandırma girişimi olarak değerlendirilebilir.
Aşkabat açısından hedef yalnızca Afganistan’a gaz satmak değil. Doğal gaz, elektrik, demiryolu, kara yolu, fiber optik ve Hazar limanı üzerinden oluşturulacak bağlantılarla Türkmenistan, Orta Asya ile Güney Asya arasında alternatif bir enerji ve transit merkezi olmayı hedefliyor.
Ancak bunun gerçekleşebilmesi için siyasi açıklamalardan çok, fiyat, finansman, güvenlik ve transit koşullarının somut anlaşmalara dönüştürülmesi gerekiyor.
