Kardeş, anne ve/veya babası ortak olan kişilerin birbirine göre olan akrabalık bağıdır. Biyolojik tanımının ötesinde; aralarında güçlü bir sevgi, güven, paylaşım ve dayanışma bağı bulunan, aynı değerleri paylaşan kimseler için de kullanılan manevi bir ifadedir. Türkiye’de kardeş ve kardeşlik kavramı üzerine sık sık konuşulmakta ve edebiyat parçalanmaktadır. Kardeş kavramı üzerine ise maalesef kimse detaylı bir çalışma yapmamaktadır. Her kavram, isim ve terim de olduğu gibi kardeş terimi de zamanla anlam değişimine uğramıştır ve uğramaktadır. Terimler, isimler ve kavramların canlı varlıklar olduğuna inananlardanım. Terimler, isimler ve kavramlar zamanla aldıkları anlam ve imgelenmelerde değişime uğramaktadır. Bir isim ya da kavram ilk zamanlarda kısıtlı bir şeyi ifade ederken zamanla ifade ettiği şeyler çeşitlilik kazanıp genişleyip büyürler, zamanla bu isim tekrar ifade açısından küçülebilir ve zamanla ölür. Kardeş kavramının temelde iki anlamı vardır, ilki biyolojik bir bağı ifade eden anlamıdır ki bu anlam aynı zamanda hukuki ve sosyolojik anlamları da beraberinde getirir. İkinci anlamı ise daha çok manevi bir ifadedir bu anlamda sosyolojik ve kültürel bir durumdur.
Kardeş kavramının biyolojik bağı ifade eden anlamı dışındaki diğer anlamları, hukuki bir anlam oluşturmaz. Kardeş hukuku vardır o da miras hukukuna çıkar. Baba ve annenin ölümü sonrası ebeveynlerden kalan malın paylaşımı ve kullanımı üzerine olan bu hukuki durum, kan bağının olmadığı kişileri kapsamaz. Sosyolojik ve kültürel anlamda kişilerin veya toplulukların kardeşlik durumuna gelirsek bu kavram bir hukuki metinden çok duygusallık ve duygudaşlığı ifade etmektedir. Benzer zevklerin ve beğenilerin paydaşlığında birleşen iki insan ya da iki topluluğu ifade etmek için ‘gibi’ edatını alarak ifade edilir. ‘Kardeş gibi’ deki gibi edatı benzerlik, eşitlik veya tahmin bildirmek için kullanılır. Birebir olmasa da ona yakın anlamını da ifade eden gibi edatı, erkek gibi, aslan gibi birçok isimden sonra kullanılmaktadır.
Kardeş kavramı milletler arasında dostluk derecesini ifade etmek için de sıklıkla kullanılır. Birde aynı tarih, dil ve kültürden gelmiş ancak zamanla farklı siyasi organizasyon kurmuş devletlerarasındaki ilişki ve yakınlığı belirtmek içinde kardeş kavramına başvurulur. Aynı dini paylaşan ancak dil ve soy birliği olmayan dini topluluklar içinde kardeş kavramı kullanılmaktadır. Müslüman/İslam kardeşliği gibi. Ancak bu kavramlar hukuki bir kavram olmaktan ziyade manevi anlamı vardır. Manevi kavramlar zamana, mekana, olaylara ve nesillerin ruhunu göre farklı anlamlar alırlar. Kaldı ki ilk dönem İslam kardeşliği kavramı maalesef Hz. Muhammet ile sınırlı kalmış, günümüze değin Araplar Arap olmayan Müslümanları mevali görmüş ve günümüzde de görmeye devam etmektedirler. İslam kardeşliği önündeki en büyük engel olan bu Arap geleneğinden Araplar vaz geçmedikleri gibi, batılı Hristiyan, Yahudi ya da Çinli Budist ve Hindu kişilere tanıdıkları hakları aynı dini paylaştıkları Türk, İranlı ya da Afrikalı bir Müslümana tanımamışlardır. Yarı köle hukuku olan mevali hukukunu Sudi Arabistan, Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri hala kullanmaktadırlar.
Türkiye’nin idari, askeri, siyasi, ekonomik sorunlarına kardeş kavramını kullanarak açıklama getirmek, çareler sunmak yada bu kavramdan medet ummak tarihte de pek işe yaramamıştır. Osmanlı kardeşliği bu konuda en iyi örnektir. İnsanlar öz kardeşleri ile birlikte aynı evde yaşamadığı, ebeveynleri ölünce mirasını hemen bölüştüğü bir ortamda ülkenin en önemli siyasi, kültürel ve ekonomik meselelerini çözümlerken kardeş kavramına sığınmak, bu kavramdan medet ummak ne kadar sağlıklı bir yaklaşımdır.
Nusret ANAR: Kardeşlik Kavramı Üzerine
