Türk Cumhuriyetleri Ekonomik Görünümü No.2 adlı rapor, Ekonomik Reformların Analizi ve İletişim Merkezi (CAERC) tarafından hazırlanan Ocak-Haziran 2026 dönemine ait temel makroekonomik ve lojistik parametreleri ihtiva etmektedir. Söz konusu veri seti yalnızca kuru birer istatistiki gösterge değil; küresel güç mücadelelerinin merkez üssü haline gelen Avrasya ekseninde TDT havzasının kırılganlıklarını, asimetrik avantajlarını, sermaye akışlarını ve hegemonik baskılara karşı dayanıklılık eşiklerini ifşa eden stratejik bir envanterdir.
Teşkilat bünyesindeki 4,82 milyon kilometrekarelik coğrafi derinlik, 178,8 milyonluk demografi ve yaklaşık 1,33 trilyon dolarlık toplam GSYİH büyüklüğü, küresel ölçekte sırasıyla %0,95 kara sahası, %2,8 nüfus ve %2,11’lik bir ekonomik ağırlığa tekabül etmektedir. Buna karşılık 679,7 milyar dolarlık ticaret cirosuyla dünya ticaret hacminden %3,58 pay alınması, Türk kuşağının salt bölgesel bir pazar olmanın ötesinde, küresel değer zincirleri açısından hayati bir transit ve lojistik kavşak noktası niteliği taşıdığını tescillemektedir. Lakin şu kritik soruyu sormak elzemdir: Sahip olunan bu yüksek ticaret cirosu gerçekten entegre bir ortak pazarın iç dinamiklerinden mi kaynaklanmaktadır, yoksa küresel kutuplar arasında bir aktarma ve ara durak olmanın getirdiği kırılgan bir bağımlılık mıdır?
İncelenen dönemde üye ve gözlemci devletler arasındaki GSYİH büyüme oranlarındaki derin polarizasyon, teşkilatın yekpare bir ekonomik blok oluşturma kabiliyetinin önündeki en belirgin yapısal meydan okumadır. Kırgızistan’ın %11,9 ve Özbekistan’ın %8,5 oranındaki agresif genişlemelerine karşın; havzanın ekonomik amiral gemileri konumundaki Türkiye’nin %2,5 ve hidrokarbon zengini Azerbaycan’ın %0,8’lik büyüme hızları dikkat çekicidir.
Orta Asya kara hinterlandındaki yüksek büyüme rakamları, bir yandan Rusya-Ukrayna savaşı sonrası tesis edilen paralel tedarik rotalarının ve yaptırım gölgesindeki bölgesel sermaye akışlarının yarattığı konjonktürel bir genişlemeye işaret ederken, diğer yandan ciddi riskler barındırmaktadır. Kırgızistan’ın %11,9 büyümesine karşılık -4,56 milyar dolarlık kronik dış ticaret açığı, 847 milyon dolarlık cılız ihracata karşılık 5,4 milyar dolarlık ithalat hacmi ve bütçe harcamalarındaki %41,3’lük sıçrama, büyümenin organik bir üretim devriminden ziyade harici sermaye girişleri ve ara malı re-export dinamiğine yaslandığını düşündürmektedir. Özbekistan’da da benzer şekilde sabit sermaye yatırımlarının %17,5 ve ithalatın %21 artarak 9,28 milyar dolarlık dış ticaret açığı üretmesi, tüketim ve borçlanma odaklı bir genişleme modelinin sınırlarına yaklaşıldığının sinyalidir.
Buna mukabil Türkiye, 830 milyar doları aşan devasa GSYİH hacmiyle teşkilatın toplam ekonomik çıktısının yarısından fazlasını tek başına sırtlamaktadır. Ancak Türkiye’nin ilk altı ayda verdiği 53,2 milyar dolarlık dış ticaret açığı ve 192,6 milyar dolara ulaşan bütçe giderleri, Ankara’nın finansal manevra alanını daraltmakta ve bölgeye aktarabileceği stratejik hibe/yatırım kapasitesini sınırlamaktadır.
Azerbaycan’ın %43,2’lik sert ihracat artışıyla 9,37 milyar dolarlık dış ticaret fazlası elde etmesi enerji gelirleri açısından güçlü bir nakit akışı sağlasa da, sanayi üretimindeki %0,1’lik durağanlık ve genel büyümenin %0,8’de kalması, Bakü’nün petrol dışı reel sektöre geçişte karşılaştığı yapısal ataleti gözler önüne sermektedir.
Büyümenin motoru olarak görülen bu iki uç –üretim hacmi yüksek fakat dış açığı derin Türkiye ile enerji likiditesi yüksek fakat reel çeşitlenmesi zayıf Azerbaycan– kendi aralarında dengelenemezse, teşkilatın periferisindeki hızlı büyüyen ekonomiler hangi harici küresel kutupların yörüngesine kayacaktır?
Ulaşım Koridorları ve Hatlar Üzerindeki Jeopolitik Güç Mücadelesi
Dokümanda yer alan şartlı şematik ulaşım haritası, Çin’den Avrupa içlerine uzanan Avrasya lojistik mimarisinde TDT sahasının taşıdığı kritik rolü net bir biçimde resmetmektedir. Harita; CAREC Koridor 2, Trans-Avrupa Ulaşım Ağı (TEN-T), Uluslararası Kuzey-Güney Ulaştırma Koridoru (INSTC) ve Zengezur Koridoru gibi arterlerin çakışma noktasını Bakü-Alat, Hazar geçişi ve Aktau/Türkmenbaşı limanları üçgenine oturtmaktadır.
Bu koridorlar yalnızca ticari menfaat kapıları değil; Pekin’in Kuşak ve Yol İnisiyatifi, Moskova’nın güneye (Bandar Abbas ve Mumbai) açılma stratejisi ve Brüksel’in Rusya’yı baypas eden Orta Koridor arayışının doğrudan temas ve çatışma hatlarıdır. Zengezur Koridoru’nun Güney Kafkasya’da Ankara-Kars-Tiflis-Bakü hattına entegre kırmızı bir hatla işaretlenmesi, karasal kesintisizliğin kilidi olarak algılanmalıdır. Lakin bu koridorun fiiliyata geçişi, bölgedeki aktörlerin (İran, Rusya ve Ermenistan) jeopolitik vetoları ile doğrudan ilintilidir. Koridorun tam kapasite açılamaması halinde Hazar Denizi geçişinin kısıtlı feribot ve liman kapasitesi, Orta Koridor’un küresel navlun rekabetinde Kuzey Koridoru ve geleneksel deniz yolları karşısında marjinal kalmasına neden olmayacak mıdır?
Ayrıca Türkmenistan’ın verilerinin raporda büyük oranda “N/A” (ulaşılamaz/açıklanmamış) olarak kodlanması, Aşkabat’ın tarafsızlık statüsünü katı bir bilgi perdesiyle korumaya devam ettiğini; buna karşın %6,3’lük büyüme ve Hazar kıyısındaki Türkmenbaşı limanı altyapısıyla denklemin en kritik “kapalı kutusu” olduğunu kanıtlamaktadır. Macaristan’ın TEN-T ve Pan-Avrupa Koridor IV entegrasyonuyla TDT’nin Budapeşte üzerinden Avrupa Birliği iç pazarına doğrudan bir köprübaşı sunması ise, Brüksel-Budapeşte gerilimleri ışığında TDT adına dikkatle yönetilmesi gereken hassas bir nüfuz alanıdır.
Finansal Egemenlik ve Karşılıklı Bağımlılık Dinamikleri
Rapordaki bankacılık sektörü büyüklükleri (Türkiye’de 1,18 trilyon dolar, Kazakistan’da 152,5 milyar dolar, Macaristan’da 285,5 milyar dolar), Türk devletlerinin mali sektöründe ciddi bir sermaye yoğunlaşması bulunduğunu göstermektedir. Buna karşın, KKTC’nin -3,2 milyar dolarlık dış ticaret açığına rağmen %6 büyüme ve %38,8’lik banka varlığı genişlemesi sergilemesi, anakara Türkiye’nin finansal desteğine doğrudan entegre bir ekosistemin varlığına işaret etmektedir.
Kazakistan’ın 145,7 milyar dolarlık GSYİH ve 8,87 milyar dolarlık dış ticaret fazlasıyla sergilediği dengeli tablo, Astana’nın Rusya, Çin ve Batı arasındaki çok vektörlü dış politikasını ekonomik istikrara dönüştürebildiğini teyit etmektedir. Ancak TDT üyelerinin para birimlerindeki yüksek oynaklık ve dolara olan yapısal bağımlılık (Türkiye’de kurun 44.53 TRY, Kazakistan’da 486.87 KZT, Özbekistan’da 12.058 UZS seviyelerinde çıpalanması), teşkilatın dış şoklara ve döviz kuru spekülasyonlarına karşı savunmasızlığını artırmaktadır. Eğer TDT üyeleri kendi aralarındaki ticarette yerel para birimleriyle takas mekanizmaları, ortak bir takas odası ve Türk Yatırım Fonu benzeri enstrümanları tam teşekküllü işletemezlerse, küresel rezerv para sistemindeki dalgalanmalar karşısında ulusal güvenliklerini nasıl teminat altına alacaklardır?
Özetle, bu çalışma, Türk Dünyası’nın demografik dinamizm, stratejik coğrafi konum ve yüksek ticaret potansiyeline sahip olduğunu somut verilerle ortaya koymaktadır. Ancak bu potansiyelin küresel bir jeopolitik güce dönüşebilmesi, ham madde ihracatına ve transit taşımacılığa dayalı pasif bir modelden; katma değerli ortak sanayi üretimine, gümrük birliği adımlarına ve lojistik koridorların askeri-siyasi güvenliğinin ortaklaşa sağlanmasına bağlıdır.
Teşkilat karar vericilerinin odaklanması gereken temel stratejik meydan okuma şudur: TDT, Avrasya’nın büyük güçleri arasında sadece malların gelip geçtiği coğrafi bir köprü mü olarak kalacaktır, yoksa kendi ekonomik doktrinini ve güvenlik şemsiyesini kurarak küresel çok kutuplu nizamda bağımsız bir jeoekonomik ağırlık merkezi mi inşa edecektir? Cevap, raporda görülen büyüme ve sermaye verilerinin ortak bir stratejik akılla koordine edilip edilemeyeceğinde yatmaktadır.
Metehan Türkmen
Kafkassam/Aşkabat
