Ermenistan ile ABD Arasında “Trump Uluslararası Barış ve Refah Rotası (TRİPP) ile İlgili Stratejik İş Birliği Çerçeve Anlaşması”nın metni yayımlandı. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun 26 Mayıs’taki Ermenistan ziyareti sırasında parafe edilen ve 3-4 Haziran tarihlerinde imzalanan anlaşma 11 maddeden ibarettir.
Ermenistan medyası, özellikle iktidara yakın bilgi kaynakları, anlaşmayı resmi Erivan’ın “koridor” mantığına karşı bir zaferi olarak sunmaktadır. Anlaşmada Ermenistan’ın TRİPP projesi üzerindeki egemenliğinin kabul edilmesine ilişkin hükümler de bu tezi ön plana çıkarmaktadır.
8. maddede şu ifadelere yer verilmiştir: Taraflar, Ermenistan’ın kendi sınırları ve gümrük operasyonları üzerinde tam egemenliğe ve yetkiye sahip olduğunu, tüm sınır kontrol tesislerinde fiziki varlığını sürdürme hakkına sahip bulunduğunu kabul eder. Ermenistan, iç mevzuatına ve uluslararası anlaşmalara uygun olarak aşağıdaki hususlardan sorumlu olacak ve ilgili altyapıyı sağlayacaktır:
* Güvenlik ve kolluk kuvvetleri
* Sınır kontrolü ve güvenliği
* Gümrük ve göçmenlik kontrolü
* Vergi ve harçların devlet bütçesine aktarılması
* Devlet veri sistemleri
* Devlet idari fonksiyonları ve denetimi
Bu hususlar, Ermenistan’ın TRİPP – Zenzegur koridoru üzerinde başlangıçtan beri talep ettiği “egemenlik ilkesine” ulaştığını göstermektedir.
Aklımıza şu soru gelmektedir: Peki “koridor mantığı” ne oldu, Nahçıvan’a kesintisiz geçiş nasıl sağlanacak?
Anlaşmada yer alan “Ermenistan egemenlik ilkesi”nin, Azerbaycan’ın Nahçıvan’a kesintisiz geçişini kapsamadığını söylemeye imkan tanıyan iki önemli husus bulunmaktadır:
* Birincisi, TRİPP Çerçeve Anlaşması Ermenistan ile ABD arasında imzalanmış olsa da Washington’da kabul edilen Ortak Bildiri’de yer alan anlaşmaların pratik uygulamasını öngörmektedir. Ortak Bildiri’de ise Azerbaycan’ın ana kesimi ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasında kesintisiz bağlantının kurulacağı belirtilmektedir.
* İkincisi, Çerçeve Anlaşması’nda da Ortak Bildiri’ye atıf yapılmakta ve TRİPP’in “Azerbaycan’ın ana kısmını Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ile birleştirerek Transhazar Ticaret Rotası’nda hayati önem taşıyan bir bağlantı oluşturacağı” vurgulanmaktadır.
Bu bağlamda, TRİPP Çerçeve Anlaşması’ndaki Ermenistan’ın sınır, gümrük ve diğer ayrıcalıklarının Azerbaycan’ın Nahçıvan ile kesintisiz bağlantı kurmasını kapsamadığını, bu rotayı kullanacak diğer ülke ve şirketlere uygulanacağını söyleyebiliriz. Azerbaycan, Nahçıvan’a kesintisiz çıkış imkanına sahip olacaktır.
Bunun teknik açıdan nasıl olacağının detayları tam olarak bilinmese de Çerçeve Anlaşması’nda yer alan “ön ofis / arka ofis” detayı dikkat çekmektedir. Sınır kontrol noktasındaki ön ofis yolcularla doğrudan temasın kurulmasını, arka ofis ise verilerin kontrol edilmesini öngörmektedir. Ermenistan daha önce TRİPP rotasında taşınan yükleri ve yolcuları kontrol edeceğini beyan etmişti. Bu durum, resmi Bakü’nün ve Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in dile getirdiği “azərbaycanlıların erməni sərhədçilərlə təmas qurmaması” (Azerbaycanlıların Ermeni sınır muhafızlarıyla temas kurmaması) talebiyle uyuşmamaktadır. Ancak anlaşmada yer alan “ön ofis / arka ofis” detayı bunun teknik çözümü hakkında bazı tahminler doğurmaktadır.
Anlaşmada şu ifadelere yer verilmiştir: “TİF (TRİPP Uygulama Çerçevesine İlişkin Ortak Beyan – ABD-Ermenistan beyanatı) ve Ortak Bildiri ilkelerine uygun olarak, TRİPP projesi için gümrük ve göçmenlik operasyonlarında ‘ön ofis / arka ofis’ yönteminin uygulanması adına gerekli adımlar atılabilir. Ermenistan, Ermenistan ile TDC’nin (TRİPP Geliştirme Şirketi) karşılıklı rızası şartıyla, TRİPP Uygulama Alanları dahilindeki ilgili sınır geçiş noktalarında müşteri odaklı hizmetler sunmak üzere özel operatörlerden (‘ön ofis’) yararlanmayı kabul eder.”
Bu durum, TRİPP rotasında – Zengezur koridorunda sınır geçiş noktalarının kontrolünü özel operatörlerin (ABD şirketleri) üstlenebileceğini, Azerbaycanlıların geçişini ise Ermeni sınır muhafızlarının değil Amerikalıların gerçekleştirebileceğini düşündürmektedir. Anlaşmanın bu bölümünde Ortak Bildiri ilkelerine atıf yapılması da bunu destekleyen unsurlar arasındadır.
Asif Nerimanlı
Asif Nerimanlı: TRIPP metni neyi anlatıyor
