Irak’ta bazı isimler görev unvanlarıyla hatırlanır, bazıları ise haklarında açılan soruşturma dosyalarıyla. Adnan El-Cumeyli bugün ikinci kategoride yer alıyor.
Petrol sektörünün en kritik kademelerinde uzun yıllar görev yapan, rafineri yönetiminden Petrol Bakan Yardımcılığına uzanan kariyeriyle devletin enerji bürokrasisinin merkezinde bulunan El-Cumeyli, bugün Irak’ın son yıllardaki en kapsamlı yolsuzluk soruşturmalarından biriyle gündemde. Hakkındaki iddialar yargı makamlarının değerlendirmesi altındadır ve hukuk devleti ilkesi gereği suçluluğu kesinleşinceye kadar masumiyet karinesi geçerlidir. Ancak soruşturmanın kapsamı, bireysel sorumluluğun ötesine geçen yapısal soruların sorulmasını zorunlu kılıyor.
Çünkü mesele yalnızca bir bürokratın kararları değildir.
Asıl soru şudur: Milyarlarca dolarlık petrol gelirlerinin dolaştığı, devletin en stratejik sektörlerinden birinde böylesine geniş ölçekli ekonomik ilişkiler gerçekten yalnızca bireysel inisiyatiflerle sürdürülebilir mi?
Kriminoloji literatürü bu tür yapıları “suç yönetişimi” ve “devletin yakalanması” kavramlarıyla açıklar. Bu modelde devlet tamamen ortadan kalkmaz; aksine kurumlar çalışmaya devam eder. Ancak karar alma süreçleri, kamu yararından çok patronaj ağlarının, ekonomik çıkar gruplarının ve gayriresmî güç merkezlerinin etkisine açık hâle gelir.
El-Cumeyli’nin ifadelerinin ardından bazı milletvekilleri ve üst düzey kamu görevlileri hakkında da inceleme süreçlerinin başlaması, soruşturmanın yalnızca bireysel bir yolsuzluk dosyası olmadığını düşündürüyor. Tartışılan konu artık bir kişinin hukuki sorumluluğundan ziyade, kurumsal kapasitenin ne ölçüde aşındığıdır.
Irak’ın karşı karşıya olduğu tablo bölgesel bağlamdan bağımsız değildir.
Irak, Suriye ve İran ekseni uzun süredir yalnızca jeopolitik rekabet alanı değil; aynı zamanda hibrit suç ekonomilerinin geliştiği bir coğrafya olarak değerlendirilmektedir. Devlet otoritesinin zayıfladığı veya parçalı hâle geldiği bölgelerde vekil güçler, yerel savaş lordları ve stratejik ticaret noktalarını kontrol eden ekonomik aktörler zamanla alternatif yönetim mekanizmaları oluşturmuştur. Limanlar, sınır kapıları, enerji nakil hatları ve kaçak ticaret güzergâhları yalnızca ekonomik alanlar değil; aynı zamanda siyasi nüfuz üretme araçlarına dönüşmektedir.
Kriminolojide bu olgu “criminal governance” yani suç yönetişimi olarak tanımlanmaktadır. Vergiyi devlet toplar gibi görünür; fakat fiilî denetim çoğu zaman görünmeyen aktörlerin elindedir. Hukuk uygulanıyor izlenimi verirken, ekonomik düzen fiilen kayıt dışı patronaj mekanizmaları tarafından şekillendirilebilir.
İşin ironik tarafı da tam burada başlıyor.
Bölgenin hemen her aktörü yolsuzlukla mücadeleden söz ediyor; fakat rant üretim mekanizmalarının hiçbirinin gerçekten kapanmasını istemiyor. Şeffaflık konferansları düzenlenirken limanlarda kayıt dışı gelir akışları devam ediyor. Reform paketleri açıklanırken sınır kapılarında gayriresmî ekonomik düzen kendi kurallarını işletmeyi sürdürüyor. Adeta herkes yangını söndürmek istiyor; ancak kimse su vanasını kapatmaya yanaşmıyor.
Bu nedenle petrol ekonomisini yalnızca enerji politikası üzerinden okumak eksik kalacaktır. Petrol aynı zamanda nüfuz, sadakat, finansman ve güç üretme aracıdır. Böylesine büyük ekonomik hacimlerin yalnızca resmî kurumların kontrolünde kaldığını varsaymak, bölgenin siyasal gerçekliğini fazlasıyla basitleştirmek olur.
Uluslararası raporlar yıllardır Irak’ta enerji sektörünün siyasi partiler, ekonomik çıkar ağları ve zaman zaman silahlı aktörler arasında rekabet alanına dönüştüğünü ortaya koymaktadır. Bu durum belirli kişi veya gruplar hakkında peşin hüküm oluşturmaz; ancak büyük ölçekli ekonomik ağların çoğu zaman karmaşık patronaj ilişkileri içinde işlediğini göstermektedir.
Belki de bugün tartışılması gereken kişi Adnan El-Cumeyli değildir.
Belki de ilk kez bu kadar görünür hâle gelen şey, devlet ile gayriresmî güç ağları arasındaki geçirgenliktir.
Eğer yürütülen soruşturma gerçekten bütün boyutlarıyla tamamlanabilirse, kamuoyu yalnızca bir bürokratın hukuki durumunu değil; aynı zamanda Irak’ta siyaset, ekonomi, güvenlik bürokrasisi ve bölgesel güç rekabeti arasındaki karmaşık ilişkinin nasıl işlediğini de daha net görebilecektir.
Sonuç olarak cevap bekleyen soru yalnızca “Kim bu Adnan El-Cumeyli?” değildir.
Belki de asıl soru şudur:
Ortadoğu’nun hibrit güvenlik mimarisinde bireyler gerçekten sistemi mi yönetiyor, yoksa sistem mi gerektiğinde yeni aktörler üreterek kendi sürekliliğini sağlıyor?
YAKUPHAN OKUT
