Turan Rzayev: Nahçıvan Anayasası’nda Kritik Değişiklik: Moskova ve Kars Anlaşmaları Çıkarılıyor

Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Anayasası’nın Başlangıç (Preambül) bölümü değişiyor. Milli Meclis’in dün gerçekleştirilen oturumunda, ikinci oylamada müzakereye sunulan “Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Anayasası’ndaki Değişikliklerin Onaylanması Hakkında” Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasa Kanunu tasarısı kabul edildi. Bu değişiklikle birlikte, Moskova ve Kars anlaşmalarının isimlerinin Nahçıvan Anayasası’ndan çıkarılması onaylanmış oldu.

Doğal olarak bu değişiklik bazı soruları beraberinde getiriyor: Nahçıvan Anayasası’nın ön sözünün değişmesi ve Moskova/Kars anlaşmalarının metinden çıkarılması ne anlama geliyor? Nahçıvan’ın Özerk Cumhuriyet statüsü feshediliyor mu?

Aslında bu sorunun tek bir cevabı yok. Bugüne kadar Nahçıvan’ın özerk statüsü iki seviyede güvence altına alınıyordu:

1. Tarihi-Uluslararası Meşruiyet

Buradaki temel nokta, başlangıç metninin hukuki mahiyeti ve özerkliğin neye dayandığını anlamaktır. Başlangıç bölümleri (Preambül) genellikle normatif hukuk kurallarını belirlemez; daha ziyade belgenin ideolojik, tarihi ve siyasi temellerini ifade eder.

Nahçıvan Anayasası’nın mevcut ön sözünde, özerkliğin temellerinin 16 Mart 1921 tarihli Moskva ve 13 Ekim 1921 tarihli Kars uluslararası anlaşmalarıyla atıldığı belirtiliyordu. Dolayısıyla, bu anlaşmaların isimlerinin metinden çıkarılması, otomatik olarak özerkliğin kaldırıldığı anlamına gelmez.

2. İç Anayasal Meşruiyet (Esas Seviye)

Bu seviye, Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası’dır. Nahçıvan’ı bir özerk cumhuriyet olarak tanıyan, yetkilerini, devlet organlarını ve Azerbaycan ile ilişkilerini belirleyen asıl belge budur. Bilinenin aksine Nahçıvan’ın statüsü uluslararası anlaşmalardan değil, Azerbaycan’ın iç anayasal yapısından kaynaklanır. Daha net bir ifadeyle, Nahçıvan Anayasası’nın temelini 12 Kasım 1995’te halk oylamasıyla kabul edilen Azerbaycan Anayasası oluşturur.

Azerbaycan Anayasası’nda Nahçıvan’ın statüsü ayrı maddelerle sabitlenmiştir. Bu maddeler değişmediği sürece Nahçıvan hukuken özerk bir süje olarak kalmaya devam eder. Özerkliğin dayanağı ön söz değil, Anayasanın ana metnidir.

Moskova ve Kars Anlaşmalarının Durumu

Tarihi açıdan Nahçıvan’ın Azerbaycan’ın bir parçası olarak korunmasında her iki anlaşma da hayati rol oynamıştır. Özellikle Kars Anlaşması, Nahçıvan’ın üçüncü bir devlete verilmemesine dair bir uluslararası garanti niteliğindedir. Ancak bu anlaşmaların Anayasa ön sözünden çıkarılması, hukuki geçerliliklerinin tamamen reddedildiği anlamına gelmez. Uluslararası hukukta bir anlaşmanın geçerliliği, başka bir belgede anılıp anılmamasına bağlı değildir. Önerilen yeni metinde, “Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin ayrılmaz bir parçasıdır” vurgusu yer almaktadır.

Gelecekte Statü Değişebilir mi?

Anayasa ön sözünün değişmesi şu an için statünün değiştiği anlamına gelmese de, gelecekte böyle bir ihtimalin olmadığını söylemek zordur. Özerkliğin tamamen kaldırılması için şu adımlar gereklidir:

• Azerbaycan Anayasası’ndaki Nahçıvan ile ilgili maddeler değiştirilmelidir.

• Nahçıvan Anayasası ya tamamen yeniden yazılmalı ya da içeriği kökten değiştirilmelidir.

• Özerk yönetim organları feshedilmeli veya sadece idari birimlere dönüştürülmelidir.

Son yıllarda Nahçıvan’da yaşanan süreçler, merkeziyetçiliğin güçlendiğini gösteriyor. Vasif Talibov’un uzun yıllar süren yönetim modelinin tasfiyesi ve Cumhurbaşkanlığı’nın bölgeye “Özel Temsilcilik” kurumunu ataması, merkezi hükümetin doğrudan kontrol sağlama niyetinin bir göstergesidir. Bu temsilcilik modeli, klasik özerklik yapılarında görülen bir durum değildir.

Sonuç olarak: Washington’daki barış görüşmeleri, ulaşım hatlarının açılması ve bölgesel entegrasyon süreçleri Nahçıvan’ın jeopolitik önemini artırırken, yönetim modelinin de yeniden düşünülmesini zorunlu kılıyor. Azerbaycan kamuoyundaki “Anayasa Referandumu” tartışmaları da dikkate alındığında, Nahçıvan’ın özerk statüsünün ileride yeniden gözden geçirilmesi ihtimali tamamen masadadır.
Turan Rzayev