Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan’ın Bişkek’teki temaslarının hemen ardından Yerevan’da Türkiye ile ekonomik ilişkilerin geliştirilmesine yönelik yeni bir toplantının düzenlenmesi, Ermenistan’ın son dönemde şekillendirdiği dış politika çizgisinin sahadaki karşılıklarından biri olarak öne çıkıyor.
3 ve 4 Eylül tarihlerinde Yerevan’da Ermenistan ve Türkiye iş dünyasının temsilcilerini bir araya getirecek konferansta ekonomik işbirliği, sınır ötesi bağlantılar, ulaşım imkanları ve yeni ticari ortaklıklar ele alınacak. Bilişim ve turizm sektörlerinde şirketler arasında B2B görüşmeleri gerçekleştirilecek. Toplantı, Avrupa Birliği desteğiyle yürütülen Ermenistan-Türkiye normalleşme programı kapsamında düzenleniyor.
Toplantının zamanlaması özellikle dikkat çekiyor.
Paşinyan 1 Eylül’de Bişkek’te düzenlenen Şanghay İşbirliği Örgütü Plus toplantısında Ermenistan’ın dış politika yaklaşımını “dengeli ve dengeleyici dış politika” olarak tanımladı. Bu yaklaşımın temel hedefini egemenliği ve bağımsızlığı korumak ve güçlendirmek şeklinde ortaya koydu. Paşinyan’a göre Ermenistan farklı jeopolitik merkezlerle ilişkilerini geliştirerek kendi hareket alanını genişletiyor. İran ve Gürcistan ile ilişkilerin derinleştirilmesi, Azerbaycan ve Türkiye ile devletlerarası ilişkilerin geliştirilmesi bu politikanın bölgesel ayağını oluşturuyor.
Yerevan’da Türk ve Ermeni iş dünyasının aynı masa etrafında buluşması bu çerçevede daha geniş bir anlam kazanıyor. Paşinyan’ın Bişkek’te ortaya koyduğu dış politika anlayışı diplomatik ilişkilerle sınırlı kalmıyor. Ticaret, ulaşım, yatırım ve bölgesel ekonomik bağlantılar da bu stratejinin önemli araçları haline geliyor.
Türkiye ile ekonomik normalleşme bu politikanın önemli unsurlarından biri.
Kars’tan Yerevan’a uzanan ekonomik temas
Haziran ayında Kars’ta düzenlenen iş dünyası buluşmasının ardından Eylül ayında Yerevan’da yeni bir konferansın gerçekleştirilmesi, Türkiye-Ermenistan ekonomik diyaloğunun düzenli bir zemine oturmaya başladığını gösteriyor. Bu temasların kapsamı da giderek genişliyor. İki ülkenin iş çevreleri ticaret imkanlarını araştırıyor. Ulaşım bağlantılarının önündeki imkanlar ve sorunlar ele alınıyor. Turizm ve bilişim gibi sektörlerde doğrudan şirket temasları kuruluyor. Kamu temsilcileri de ekonomik ilişkilerin geliştirilmesine yönelik görüşmelere katılıyor. Böylece normalleşme süreci devletler arasındaki diplomatik temaslardan ekonomik aktörlerin günlük faaliyetlerine doğru genişliyor.
Bu gelişme önemli bir dönüşüme işaret ediyor. Çünkü ekonomik bağlantılar arttıkça normalleşmenin taşıyıcı aktörleri de çoğalıyor. Şirketler, yatırımcılar, lojistik sektörü, turizm işletmeleri ve teknoloji firmaları sürecin içinde daha görünür hale geliyor.
Barışın ekonomik zeminde güçlenmesi açısından bu durum önemli bir avantaj sağlıyor.
Ticaret yapan ve ulaştırma bağlantılarından fayda sağlayan ekonomik aktörlerin sayısı arttıkça bölgesel istikrarın ekonomik değeri yükseliyor. Çatışma ihtimali ekonomik kayıpları artırırken işbirliği daha fazla kazanç üreten bir seçeneğe dönüşüyor.
Türkiye Ermenistan’ın ekonomik bağlantılarını genişletiyor
Türkiye’nin Ermenistan açısından önemi iki ülke arasındaki ticaret hacmiyle sınırlı kalmıyor. Türkiye üzerinden kurulabilecek ulaşım bağlantıları Ermenistan’ın Avrupa pazarlarına erişimini kolaylaştırabilir. Lojistik maliyetleri düşebilir. Turizm hareketliliği artabilir. Yeni yatırım ve ortaklık imkanları ortaya çıkabilir. Yerevan’daki konferansta ulaşım bağlantılarının özel bir başlık olarak ele alınması bu nedenle önem taşıyor.
Ermenistan’ın coğrafi konumu uzun süre bölgesel çatışmalar ve kapalı sınırlar nedeniyle ekonomik bir dezavantaj oluşturdu. Barış süreci ve normalleşme adımları bu tabloyu değiştirme potansiyeline sahip. Türkiye ile sınır bağlantılarının geliştirilmesi, Azerbaycan ile ulaşım imkanlarının genişletilmesi ve İran üzerinden güneye uzanan bağlantıların güçlendirilmesi Ermenistan’ın bölgesel ekonomik ağlara daha fazla bağlanmasını sağlayabilir.
Bu durum Paşinyan’ın “dengeli ve dengeleyici” dış politika anlayışının ekonomik karşılığını oluşturuyor.
Azerbaycan süreci Türkiye dosyasını tamamlıyor
Ermenistan’ın Azerbaycan ile yürüttüğü barış süreci de Türkiye ile normalleşme dosyasından ayrı düşünülemez. Paşinyan Bişkek’te yaptığı konuşmada Azerbaycan ve Türkiye ile devletlerarası ilişkilerin geliştirilmesine dikkat çekti. Aynı konuşmada bölgesel ulaşım bağlantılarının açılmasına ve TRIPP projesine vurgu yaptı.
Burada ortaya çıkan tablo Güney Kafkasya’daki siyasi normalleşmenin giderek ekonomik bir boyut kazandığını gösteriyor. Azerbaycan ile ticaret ve ulaştırma bağlantıları doğuya açılan bir kapı oluştururken Türkiye ile ekonomik ilişkiler batıya uzanan yeni imkanlar yaratıyor. İran bağlantısı güney yönündeki ekonomik hareketliliği destekliyor. Gürcistan ise Ermenistan’ın kuzey ve Karadeniz bağlantısında önemli bir konum taşıyor.
Ermenistan böylece coğrafi konumunu çok yönlü bir ekonomik bağlantı ağına dönüştürmeye çalışıyor.
Rusya ile ilişkiler yeni çerçevede ele alınıyor
Bu dönüşüm Rusya ile ilişkilerde de kendisini gösteriyor. Paşinyan’ın Bişkek’te Vladimir Putin ile gerçekleştirdiği görüşmenin ardından iki ülke ilişkilerinin yeni koşullar altında yeniden yapılandırılması gerektiğini vurgulaması, Erivan’ın Moskova ile ilişkilerinde yeni bir dönem aradığını gösteriyor.
Burada temel yaklaşım Ermenistan’ın dış ilişkilerinde seçeneklerini artırması üzerine kuruluyor.
Rusya ile ekonomik ve siyasi bağlar devam ederken İran ile ilişkiler güçlendiriliyor. Gürcistan ile bağlantılar geliştiriliyor. Azerbaycan ile barış süreci ilerletiliyor. Türkiye ile ekonomik normalleşme derinleştiriliyor. Avrupa Birliği ve ABD ile stratejik ilişkiler geliştiriliyor. Hindistan ve Çin gibi aktörlerle de ilişkiler genişletiliyor.
Paşinyan’ın Bişkek konuşması bu çok yönlü politikanın açık bir çerçevesini ortaya koydu. Bu nedenle Türkiye-Ermenistan ekonomik ilişkilerindeki gelişmeler Erivan’ın daha geniş dış politika dönüşümü içinde ele alınmalı.
Çokvektörlü dış politika sahaya iniyor
Bişkek’te ortaya konulan “dengeli ve dengeleyici dış politika” söylemi ile Yerevan’da Türk ve Ermeni iş dünyasının buluşması arasında güçlü bir bağlantı bulunuyor. Bir tarafta Ermenistan’ın farklı jeopolitik merkezlerle ilişkilerini geliştirme stratejisi var.Diğer tarafta bu stratejinin ticaret, ulaşım, turizm, yatırım ve teknoloji alanlarındaki somut karşılıkları ortaya çıkıyor.Türkiye bu süreçte önemli bir ekonomik bağlantı merkezi haline geliyor.
Kars’taki toplantının ardından Yerevan’da yeni bir ekonomik buluşmanın gerçekleştirilmesi, normalleşme sürecinin karşılıklı bir iş dünyası ağı oluşturmaya başladığını gösteriyor. Bu ağ genişledikçe barış sürecinin ekonomik tabanı da güçleniyor.
Ermenistan açısından ortaya çıkan temel hedef, dış ekonomik ilişkileri çeşitlendirmek, bölgesel ulaşım imkanlarını artırmak ve farklı ekonomik merkezlerle daha güçlü bağlantılar kurmak. Paşinyan’ın Bişkek’te ortaya koyduğu çokvektörlü dış politika anlayışı böylece ekonomik alanda somutlaşmaya başlıyor. Türkiye-Ermenistan normalleşmesi bu dönüşümün önemli parçalarından birini oluşturuyor. Kars’tan Yerevan’a uzanan iş dünyası temasları, Güney Kafkasya’da siyasi normalleşmenin ekonomik bağlantılar üzerinden kurumsallaşmaya başladığını gösteriyor.
Özer ARSLANPAY
Özer ARSLANPAY: Paşinyan’ın Çokvektörlü Dış Politikasının Türkiye Ayağı: Normalleşme Ekonomik Zemine Taşınıyor
