27 Nisan’da Yakutistan’da Saha Cumhuriyeti Günü kutlanır. Bu tarih, hem 1922 yılında Yakutistan’ın özerklik kazanarak Yakut Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ne dönüşmesini, hem de 1992 yılında Saha Cumhuriyeti’nin (Yakutistan) yeni Anayasası’nın yürürlüğe girmesini simgeler. Bu anlamlı gün vesilesiyle, Saha Cumhuriyeti’nin özerklik yolculuğunun tarihine kısaca değinmek istiyorum.
Özerkliğe giden yol
Yakutistan’ın Rus devletine katılımı XVII. yüzyıla uzanır. 1632 yılında bu topraklar bir idari birim olarak devlet yapısına dahil edilmiştir. O dönemde Rus kâşifler, zorlu doğa koşullarını aşarak büyük Lena Nehri’nin kıyılarına ulaşmış; burada kışlaklar ve kaleler inşa ederek Kuzeydoğu Asya’ya doğru ilerleyişin temellerini atmışlardır.
Lena Nehri’nin sağ kıyısında kurulan Yakut kalesi, zamanla bugünkü Yakutsk şehrine dönüşmüştür. Bölgenin idari statüsü de yıllar içinde değişmiştir: 1775’te vilayet, 1784’te ise bölge statüsü kazanmıştır.
İç Savaş’ın ardından 1922 yılında Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği kurulmuştur. Yakut bölgesi, Birliğin en büyük cumhuriyeti olan Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti’nin bir parçasıydı. Ancak tam da bu dönemde ulusal özerklik meselesi giderek daha güçlü bir şekilde gündeme gelmiştir.
1920’li yıllarda gelecekteki Yakut Cumhuriyeti’nin hukuki statüsüne ilişkin bir proje hazırlanmıştır. Bu çalışmaya yazar, düşünür ve devlet adamı Platon Oyunskiy öncülük etmiştir. Projenin temelinde ulusların kendi kaderini tayin etme ilkesi yer alıyordu.
21 Ocak 1921’de Yakutistan’ın özerkliği meselesi Politbüro’da görüşülmüş, girişim RSFSC Halk Komiserleri Konseyi Başkanı Vladimir Lenin tarafından desteklenmiştir. Aynı yılın 16 Şubat’ında Tüm Rusya Merkez Yürütme Komitesi Prezidyumu, RSFSC bünyesinde Yakut Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nin kurulmasına karar vermiştir.
Böylece 1922 yılında, idari merkezi Yakutsk olan Yakut Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti resmen kurulmuştur.
Cumhuriyeti kuran isimler
Saha Cumhuriyeti’nin özerklik tarihi, onu var eden isimlerle ayrılmaz bir bütündür: Maksim Ammosov, Platon Oyunskiy, Isidor Barahov ve onların yol arkadaşları.
Maksim Ammosov, özerkliğin siyasi olarak şekillenmesinde kilit bir rol oynamıştır. 1921 yılında bu meseleyi çözmek üzere Moskova’ya gönderilmiş, Yakut vilayet devrim komitesi başkanı olarak girişimin Parti Merkez Komitesi ve Milliyetler Halk Komiserliği düzeyinde ele alınmasını sağlamıştır.
Ammosov’un faaliyetleri bununla sınırlı kalmamıştır. Yakutistan Halk Komiserleri Konseyi başkanlığı yapmış, Moskova’da Yakutistan’ı temsil etmiş, daha sonra Kazakistan ve Kırgızistan’da görev almıştır. Kırgız devletinin oluşumuna önemli katkılarda bulunmuş, Kırgız SSC Anayasası’nın hazırlanmasında yer almıştır.
Platon Oyunskэy ise Sakha (Yakut) edebiyatının kurucularından biri olarak öne çıkar. Şair, yazar, dramaturg ve filolog olan Oyunskiy, aynı zamanda Yakutistan Halk Komiserleri Konseyi’nin ilk başkanıdır.
Hayatını ana dilinin, yazının, eğitimin ve kültürün gelişimine adamıştır. Onun epik eseri “CuluruyarNurgun Bootur”, yalnızca Yakut edebiyatının zirvesi değil, dünya kültürel mirasının da önemli bir parçasıdır. 2005 yılında Olonkho, UNESCO’nun Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne dahil edilmiştir.
Isidor Barahov da Сumhuriyetin kuruluş sürecinde önemli bir rol oynamıştır. 1921 yılında Komünist Parti’nin X. Kongresi’nde Yakutistan’ı temsil etmiş ve oy hakkına sahip tek delege olmuştur. Sonraki yıllarda önemli devlet görevlerinde bulunmuş, Halk Komiserleri Konseyi başkanlığı yapmıştır. 1926–1928 yılları arasında Сumhuriyetin parti teşkilatına liderlik etmiştir.
1926 yılında Bakü’de düzenlenen Birinci Tüm Birlik Türkoloji Kongresi’ne Yakut yazarları Alampa ve Künde ile birlikte katılmıştır.
Yeni dönem: 1990’lı yıllar
XX. yüzyılın sonu, Yakutistan için yeniden düşünme ve yenilenme dönemi olmuştur. 27 Eylül 1990’da Saha Cumhuriyeti’nin Devlet Egemenliği Deklarasyonu kabul edilmiş, bu karar halkın geniş kesimleri tarafından desteklenmiştir.
Ekim 1991’de Cumhurbaşkanlığı makamı kurulmuş, aynı yılın Aralık ayında Mihail Nikolaev cumhuriyetin ilk Cumhurbaşkanı olmuştur. Bu dönemde bölge bugünkü adını almıştır: Saha Cumhuriyeti (Yakutistan).
4 Nisan 1992’de kabul edilen yeni Anayasa, 27 Nisan 1992’de yürürlüğe girmiştir. Bu tarihten itibaren 27 Nisan resmî olarak Cumhuriyet Günü ilan edilmiştir. Cumhuriyet Günü ilk kez 1999 yılında kutlanmıştır.
Bugün Saha Cumhuriyeti (Yakutistan), Rusya Federasyonu’nun yüzölçümü bakımından en büyük idari birimidir.
Ayrıca belirtmek gerekir ki Yakut ASSR’nin ilk Anayasası 1937 yılında kabul edilmiştir. Bu anayasa, özerkliğin hukuki temelini oluşturmuş ve devlet yapısını belirlemiştir. Yüksek Sovyet, halk tarafından dört yıllığına seçilen en yüksek yönetim organı olarak tanımlanmıştır.
Cumhuriyet Günü bugün
Günümüzde Cumhuriyet Günü yalnızca resmî bir tarih değil, aynı zamanda halkın tarihine duyduğu saygının ve kolektif hafızasının güçlü bir ifadesidir.
Yakutistan genelinde kutlamalar, konserler ve halk şenlikleri düzenlenir. Bu gün resmî tatil ilan edilmiştir.
Geleneksel olarak Saha Cumhuriyeti’nin İl Darhan’ı, Maksim Ammosov, Platon Oyunskiy ve Isidor Barahov’un anıtlarına çelenk bırakır. Eğitim kurumlarında bölgenin tarihine ve kültürüne adanmış tematik etkinlikler düzenlenir. Ayrıca 27 Nisan’da Devlet Saha Tiyatrosu’nda görkemli bir konser gerçekleştirilir.
Agrafena KUZMINA
