Yevgeniya Gaber: Karadeniz’de Yeni Güvenlik Mimarisi

Karadeniz’de Yeni Güvenlik Mimarisi: Saha Gözlemleri ve Stratejik Öngörüler
Aralık ve Ocak aylarını kapsayan çalışma dönemimde Türkiye, Bulgaristan, Romanya ve Moldova’yı ziyaret etme; Gürcistan’dan uzmanlarla istişarelerde bulunma fırsatı buldum.
The German Marshall Fund (GMF), ECFR, NATO Georgia ve Ankara Enstitüsü gibi kurumlarla gerçekleştirdiğimiz kapalı oturumlar ve uzman görüşmelerinde tek bir soru öne çıktı: Karadeniz güvenliğinde şu an neredeyiz ve bir sonraki istikamet ne?
İşte saha gözlemlerimden öne çıkan kritik başlıklar:
1. Karadeniz Artık Çevresel Bir Alan Değil
Karadeniz, nihayet “kenarda kalmış bir bölge” olmaktan çıkarak; Rusya (ve dolaylı olarak Çin) ile askeri, ekonomik ve enerji eksenli hibrit bir çatışma sahasına dönüştü. Ancak bölge hala “parçalı” düşünmeye devam ediyor. Ortak bir güvenlik çerçevesinden ziyade, her ülke kendi iç siyasi kısıtlamaları ve tarihi anlaşmazlıkları üzerinden Karadeniz’e bakıyor.
2. Türkiye: Avrupa Güvenliğinde “Liderlik” Sinyalleri
Ankara, özellikle ABD’nin kıtadaki etkisinin azalmasıyla birlikte, Karadeniz ve Avrupa güvenliğinde daha proaktif bir rol oynamaya hazır olduğunu gösteriyor.
* Donanma Gücü: Türk savunma sanayii ve gemi inşa kompleksi devasa bir ivme kazandı. Romanya’nın Aralık ayında Türk korvetlerini satın alması (bir NATO ülkesi için ilktir) bunun en somut örneğidir.
* İhracat ve Üretim: Şu an Türkiye’de 39 askeri gemi inşa ediliyor. Endonezya ile yapılan 1 milyar dolarlık sözleşme, Türkiye’nin küresel bir deniz gücü tedarikçisi olduğunun kanıtıdır.
* Kısıtlamalar: Ancak Fransa ile rekabet, Yunanistan ve Kıbrıs ile kronikleşen sorunlar; Türkiye’nin AB güvenlik projelerine ve finansman mekanizmalarına tam entegrasyonunu engelliyor.
3. AB ve ABD’nin Değişen Rolleri
* Avrupa Birliği: Karadeniz için yeni bir “Stratejik Yaklaşım” ve deniz güvenliği merkezi duyurdu. Ancak bütçe eksikliği ve Türkiye’nin bu sürecin dışında bırakılması (Türkiye, belgeyi yayınlanmadan sadece bir hafta önce öğrendi), stratejinin “kağıt üzerinde” kalma riskini artırıyor.
* ABD: 2023-2024 yıllarında beklenen sistemli Karadeniz stratejisi beklentisi yerini, ABD’nin bölgedeki varlığının kademeli olarak azalmasına bıraktı.
4. Ukrayna: Gerçek Bir Güvenlik Sağlayıcısı
Ukrayna, asimetrik bir yaklaşımla (insansız deniz araçları ve yüksek teknoloji) Rus deniz kapasitesinin üçte birini imha ederek Karadeniz’deki güç dengesini Türkiye ve NATO lehine değiştirdi. Bu başarı sadece kuzeyi değil; Güney Kafkasya, Kuzey Afrika ve Ortadoğu’yu da etkileyen bir dinamik yarattı.
5. Üçlü Girişim (Bulgaristan-Romanya-Türkiye)
Ocak ayında görüşülen üçlü mayın grubunun (MCM Black Sea) görev tanımının genişletilmesi kritik bir önem taşıyor. Görev sadece mayın temizliğiyle sınırlı kalmamalı; münhasır ekonomik bölgelerdeki kritik enerji altyapılarının (Romanya’nın Neptun Deep projesi gibi) korunması için devriye görevlerini de kapsamalıdır.
Gelecek İçin 5 Kritik Stratejik Madde
* İllüzyonlardan Kurtulun: Kısa vadeli bir ateşkes sağlansa bile Rusya’nın stratejik hedefleri değişmeyecektir. Rusya, Karadeniz için uzun vadeli ve sistematik bir tehdit olarak kalacaktır.
* Boğazlar Rejimi (Montrö): Türkiye, Ukrayna topraklarının tamamı (Kırım dahil) işgalden kurtulana kadar Boğazlar üzerindeki kapalı rejimini korumalıdır. Akışın kapalı kalması, Rusya’nın deniz potansiyelini yenilemesini önlemek için Türkiye’nin Ukrayna’ya karşı “güvenlik garantisi” yükümlülüğünün bir parçası olmalıdır.
* Hava ve Deniz Kalkanı: Karadeniz’deki ticari gemilerin %40’ından fazlası Türk şirketlerine aittir. Liman altyapısına yapılan saldırılar doğrudan Türkiye ve NATO’yu hedef almaktadır. Bu yüzden Karadeniz üzerinde bir “hava kalkanı” ve üçlü grup tarafından deniz devriyeleri oluşturulması sivil gemicilik için hayati önemdedir.
* Ortak Savunma Üretimi: Ukrayna savunma sanayiine; insansız sistemlere, otonom deniz platformlarına ve derin saldırı kapasitelerine yapılacak yatırımlar bölgedeki Rus saldırganlığını bastırmanın en kısa yoludur.
* Ekonomik Boğma ve Gölge Filo: Rusya’nın “gölge filosu” aracılığıyla yasadışı petrol taşımasına karşı kinetik ve hukuki önlemler yoğunlaştırılmalıdır. Rusya, sistematik olarak ekonomik kardan kesilmelidir.
Not: Bu değerlendirmeler, Karadeniz’in farklı kıyılarında gerçekleştirdiğim saha çalışmalarından süzülen stratejik notlardır.