ABD Başkanı Donald Trump, “Truth Social” platformunda yaptığı paylaşımda; Washington’un Tahran ile nükleer program ve Hürmüz Boğazı’nın açık tutulması konularında anlaşmaya vardığını belirtti. Trump, anlaşmaya göre İran’ın nükleer silah elde etmeyeceğini, Hürmüz Boğazı’nın ise açık ve güvenli kalacağını bildirdi.
Bu meselelerin önceden karara bağlandığını vurgulayan Trump, Beyaz Saray yönetiminin şu anda kaynaklarını yenilediğini ve bir sonraki aşamayı beklediğini ifade etti.
Özellikle Hürmüz Boğazı ile ilgili açıklamalar dikkat çekici. Zira ateşkes döneminde boğazdan geçen gemilerin İran’dan izin alacağına dair iddialar mevcut. Bilgilere göre Tahran, “tranzit geçiş ücreti” elde etmek için ilgili bir mekanizma üzerinde çalışıyor. Hatta Umman Sultanlığı’na da bu yönde bir imtiyaz verileceği belirtiliyor.
Hukuki Boyut ve Tehlikeli Presedent (Emsal)
Hürmüz Boğazı çevresindeki iddialar, özellikle de “transit ücreti” meselesi, tehlikeli bir emsal teşkil ediyor. Genel olarak boğazın hukuki statüsü çoktan çözülmüştür. Birleşmiş Milletler (BM) tarafından kabul edilen Deniz Hukuku Sözleşmesi’ne (UNCLOS) göre, uluslararası gemicilik için kullanılan boğazlar üzerinde kıyıdaş devletlerin egemenliği sınırlıdır ve bu sınır “transit geçiş” prensibi ile somutlaştırılmıştır.
Hürmüz Boğazı, coğrafi ve fonksiyonel açıdan klasik “uluslararası boğaz” kategorisindedir. Yani iki açık denizi veya münhasır ekonomik bölgeyi birbirine bağlayan, küresel enerji ticaretinin ana arterlerinden biridir. Bu durum, boğazı otomatik olarak Sözleşme’nin III. kısmında tespit edilen transit geçiş rejimine tabi kılar. Dolayısıyla İran gibi kıyıdaş bir devlet, ne geçişi durdurabilir, ne izin rejimine bağlayabilir, ne de tek taraflı olarak “transit ücreti” gibi mali mekanizmalar uygulayabilir.
Zararsız Geçiş Transit Geçiş
Meseleyi daha iyi anlamak için “transit geçiş” ile “zararsız geçiş” kavramlarını kavramak gerekir. “Zararsız geçiş” kıyıdaş devlete belirli durumlarda geçişi düzenleme ve hatta geçici olarak durdurma imkânı verse de; transit geçiş böyle bir yaklaşımı tanımaz. Hürmüz gibi boğazlarda uygulanan tam olarak bu ikinci rejimdir. Dolayısıyla İran’ın gemilerden önceden izin talep etmesi veya geçişi milli mevzuatıyla şartlandırması, uluslararası hukukun açık bir ihlali olacaktır.
İran, boğazın bir kısmı üzerinde toprak egemenliğine sahip olsa da, Sözleşme bu egemenliği “yükümlü egemenlik” formuna sokar. Yani devletin toprak hakları, küresel kamu çıkarı (bu durumda uluslararası seyrüsefer serbestisi) ile sınırlandırılmıştır.
Kanal ve Boğaz Ayrımı
Maalesef Hürmüz Boğazı’ndaki durum, Süveyş ve Panama gibi kanallarla kıyaslanmaktadır. Oysa Süveyş ve Panama kanalları yapay altyapı projeleridir ve devletlerin bu kanalların işletilmesi üzerinde daha geniş ekonomik yetkileri vardır. Hürmüz ise doğal bir boğazdır ve üzerindeki hukuki rejim ticari işletmeden değil, uluslararası geçiş özgürlüğünden doğar.
Eğer Hürmüz’de transit ödemesi veya izin rejimi meşrulaşırsa, bu durum diğer stratejik boğazlarda da benzer iddiaların ortaya çıkmasına yol açabilir. Örneğin; İspanya ve Fas Cebelitarık Boğazı’nda, Cibuti, Yemen ve Eritre ise Babülmendep Boğazı’nda aynı şeyi talep edebilir. Bu risk, küresel deniz iletişiminde bir domino etkisi yaratacağı için uluslararası gemicilik ve enerji piyasalarının ana aktörleri (özellikle büyük deniz devletleri) tarafından kabul edilmeyecektir.
Turan Rzayev: ABD Başkanı Trump’tan Hürmüz Boğazı ve Nükleer Mutabakat Açıklaması
