KAFKASSAM – Kafkasya Stratejik Araştırmalar Merkezi

  1. Anasayfa
  2. »
  3. Gündem
  4. »
  5. Q.Məmmədli: İmam Xomeyninin (r) baxışlarında demokratiya anlayışı

Q.Məmmədli: İmam Xomeyninin (r) baxışlarında demokratiya anlayışı

Kafkassam Editör Kafkassam Editör - - 20 dk okuma süresi
303 0

İran İslam Respublikası memarı Seyid Ruhullah Musəvi Xomeyninin (r) vəfatından 32 il keçir

Bu günlərdə böyük din alimi və dövlət adamı, ictimai-siyasi xadim İmam Xomeyninin (r) vəfatının ildönümünə yaxınlaşırıq. İslam dünyasında dini, siyasi və irfani bir şəxs olaraq qəbul edilən və ömrü boyu İslamın ilahi məktəbində oxuyub düşünən bu şəxsiyyət XX əsrdə siyasi fiqhə əsaslanan idarəetmədə bir dəyişiklik yaratdı və İranda dünyadakı bütün hökumətlərdən fərqli bir hökumət qurdu. O, dini və irfani təlimlərdən ilham alaraq idarəetmə ilə bağlı bəzi ictimai konsepsiya və siyasi fikirlərə elmi tənqidlə yanaşmış, elmi və dini kökləri olan yeni bir idarəetmə sistemi tətbiq etmişdir.

Siyasi düşüncə, xüsusən də Ayətullah Xomeyninin (r) siyasi fəlsəfəsini başa düşmək sadəcə ondan yalnız bir neçə sitat seçməklə mümkün deyil. Sözlərinin və yazılarının yenidən qurulması, nitqinin konteksti və mövqeyi ilə buyurduqlarını anlamaq mümkündür, amma bunun üçün onun insanşünaslığı , fikir əsasları üzrə istər fəlsəfə, kəlam, fiqh, hətta irfan nəzərə alınmaqla müxtəlif mütəxəssislər və mütəfəkkirlərin iştirakı ilə fənlərarası bir çalışma lazımdır.

Burada siyasət dünyasındakı əsas fikirlərdən biri olan demokratiyanın izahı və mərhum İmamın fikirlərini həmin kontekstdə təqdim etmək və demokratiyasının müasir demokratiyadan nə qədər fərqli olduğunu görmək niyyətindəyik. Yazı Doktor Emad Əfruğun İmam Xomeyni və islam hökuməti konfransına yazdığı 30 səhifədən artıq təhqiqin xülasəsidir. O, siyasi fəlsəfə fikrini təqdim edən İran siyasətçi və sosioloqlarından biridir.

Demokratiyanın təməl ideyası, “bütövlükdə cəmiyyətə təsir edən qərarlar həmin cəmiyyətin bütün üzvlərinin fikirləri ilə qəbul edilməli və fərdlərin qərar qəbulunda bərabər hüquqlara sahib olması” idealına əsaslanır. Aydındır ki, müəyyən mənada demokratiya, bütün fərdlərin cəmiyyətin əsas qərarlarında iştirak kimi bərabər hüququnun qəbuluna əsaslanır, lakin hamının bu bərabər fürsətdən istifadə edib-etməməsi başqa bir məsələdir. Praktikada demokratiyanı digər siyasi sistemlərdən ayıran hər şey üçün qərar vermək haqqıdır. Əlbəttə, bəzi siyasi sistemlər, zəiflik və bacarıqsızlıq şəraitində və kütləvi iğtişaşlar və ya devrilmə qorxusu səbəbiylə hər kəsin demokratiyanın əsas hüququ kimi qəbul edilməli siyasi meydanda olması üçün bir yol təqdim edir. Demokratiyada, insanlar bu hüquqdan ötrü qərar qəbul edə bilirlər və bu hüquq konstitusiya və onun qanuni əsası kimi bir sıra müəyyən qaydalardan qaynaqlanır.

Demokratiyanın ilk dövrlərindən fərqli olaraq, bu gün hər kəsin cəmiyyətin əsas qərarlarında və ya başqa sözlə birbaşa demokratiyada iştirak ehtimalı istisna edilir. Bu səbəbdən birbaşa demokratiya yolunu dolayı demokratiyaya verdi. Belə vəziyyətdə qərar qəbuletmə prosesində birbaşa iştirak edən insanların əvəzinə, başqaları onların adından əhəmiyyətli və əsas qərarlarda təmsilçilik üçün seçkilərə qatılaraq etibar etdikləri insanlara səs verirlər. Praktikada bu insanlar xalqın hüquqşünaslarından daha çox, xalqın nümayəndələridir. Başqa sözlə, Edmund Burkenin də dediyi kimi, insanlar öz biliklərinə və anlayışlarına görə qərar verənlərə səs verirlər və praktikada vəkillik ləğv edilir, çünki vəkillik müəyyən, qismən olan bir məsələdir, nümayəndələr mütləq təyin olunmayan və qismən işlərlə məhdudlaşan məsələlərə qərar verirlər.

Demokratik ölkələrin əksəriyyətində demokratiya birnümayəndəli hökumət deməkdir, adi vətəndaş qərar vermə prosesinə yalnız bir nümayəndənin və ya bir partiyanın siyasətinin lehinə səs verməklə daxil olur və obyektiv məsələlərə dair qərar seçilmiş təmsilçilər orqanı ya da icraçı qanunvericiliyin razılığı əsasında fəaliyyət göstərir. Beləliklə, müasir demokratik cəmiyyət – insanların qərar vermək və bu hüquqdan öz nümayəndələrini seçərək dolayı yolla istifadə etmək hüququna sahib olduqları bir cəmiyyətdir. Təcrübədə bu nümayəndələr də xalqı təmsiletmə rolunu oynayır və biliklərinə, anlayışlarına görə insanların əvəzinə qərarlar qəbul edirlər.

Demokratiyaya əksəriyyətin hökuməti kimi baxılır. Çoxluğun qərarı bütün xalqın qərarı kimi qəbul edilməlidir. Ancaq vurğulamaq lazımdır ki, bütün xalqın qəbul etdiyi qərar çoxluq qərarından başqa bir şey nəzərdə tutur və demokratiya əsl mənada çoxluq hökmü ilə eyniləşdirilməməlidir.

Şərq blokunun çökməsindən sonra qalib demokratiya liberal demokratiyadır və bu, hökumətin gücünü məhdudlaşdırmaq və seçkilərdə səs verməklə fərdi azadlıqların qorunmasına xüsusi önəm verir. Liberal demokratiya dövlət hakimiyyətini məhdudlaşdırmaq və seçki seçiminə yol açmaq üçün zəruri hesab etdiyi müxtəlif siyasi quruluşlar və proseslər axtarır. Bunlardan ən əsası çoxpartiyalı sistem konsepsiyası və partiyaların hökumətlə qarşılaşmaq ideyalarıdır.

Hökumət xalqın səsini təmsil edirsə və səlahiyyətləri məhdud olmalıdırsa, bu, xalqın səlahiyyətlərinin məhdudluğu mənasını vermirmi? Hökumətin xalq qüvvələrinin məcburi toplanmasının nəticəsi olduğu güman edilirsə, hökumətin səlahiyyət və vəzifələrinin məhdudlaşdırılması qərəzli deyilmi? Göründüyü kimi, bunlar dəqiq cavabları olmayan suallardır. Liberal demokratiya üçün vacib olan sosial və xalq hüquqlarının deyil, fərdi mülki və siyasi hüquqların qorunmasıdır. Xüsusi dəyərli hamının mənafeyinə xidmət olsa da, çoxluğun tələbləri deyil, fərdi azadlıqlardır. Bu vəziyyətdə demokratiya sözünün istifadəsinin eyni ortaq mənaya sahibliyi görünmür; yəni, hökumət xalq tərəfindən düzgün və haqlı istifadə olunmalıdır. Başqa sözlə, liberal mənada azadlıq və eyni mənasında demokratiya bir-biri ilə ayrılmaz şəkildə əlaqəli olsa da, uyğun gəlmir.

Dünyada hakim olan demokratiya dolayı demokratiyadır ki, bu da insanların öz fikirlərinə və şüurlarına əsaslanaraq qərar qəbul etmək üçün aralarından insanları seçmələridir. Beləliklə, praktikada demokratiyanın siyasi sistemi bir qrupun hamının adından qərar verdiyi, idarə etdiyi və başqaları üzərində səlahiyyət sahibi olduğu bir oliqarxik sistemə çevrilir. Fərq ondadır ki, birincisi, onların vilayəti yumşaq, qrup şəklində və müəyyən bir dövrəyə məhdudlaşmışdır. İkincisi, vilayəti-fəqihdən fərqli etiqadi və əxlaqi şərtlərə məhdud olmayan və adətən maddi olan bir qrupun və şəxsin mənafeyi ilə məhdudlaşır.

Liberallar demokratiyanın azadlıq, sosialistlər onun bərabərlik yönümünə təkid edilər. Liberal-demokratlar, xalq tərəfindən seçilən bir neçə hakimlərin tərəfdarıdır, lakin gücün cəmlənməsi və dövlət gücünün səlahiyyətləri və vəzifələrinin məhdudlaşdırılması səbəbi ilə dövlət gücünün mülayimləşməsi üçün bir mexanizm istədikləri hökumət axtarırlar. Liberallar tərəfindən bu məzmunda demokratiya termininin istifadəsi əsassız bir istifadə kimi görünür. Ancaq sosialistlər əsasən demokratiyanın bərabərlik yönünə və ictimai ədalətə təkid edirlər və kollektiv tələblərini yerinə yetirmək üçün xalq hakimiyyətinə, yəni xalqın seçilmiş hökumətinə daha çox bağlılıq nümayiş etdirirlər.

İmam Xomeyninin (r) demokratiya ilə bağlı baxışları və mövqeyi

İndi görməliyik ki, İmam Xomeyni (r) demokratiya haqqında nə deyir və üstünlük verdiyi siyasi sistemdə demokratiyanın və ya onunla əlaqəli mövzunun yaxşı müəyyənləşdirilmiş tərifi üçün bir yer hesab edib, yoxsa yox? Həmin konsepsiyanı və ya məzmunu müxtəlif yerlərdə, əsasən xarici jurnalistlərə cavab olaraq fərqli formatlarda istifadə etmişdir və bunları azacıq düşünməklə bilmək mümükündür. Xronoloji ardıcıllıqla bu ifadələrin ən vaciblərinə müraciət edirik:

“Biz bir İslam Respublikasının qurulmasını istəyirik və bu da ictimai rəyə əsaslanan hökumətdir. İdarəetmənin son forması cəmiyyətin mövcud şərtlərinə və tələblərinə görə xalqın özləri tərəfindən təyin edilir. ”

“İstədiyimiz demokratiya Qərbdəki ilə oxşar ola bilər”. Ancaq yaratmaq istədiyimiz demokratiya Qərbdə mövcud deyil. “İslam demokratiyası Qərb demokratiyasından daha mükəmməldir.”

“Nəzərimizdə olan İslam Respublikası hökuməti, Həzrət Peyğəmbər (s) və İmam Əlinin (ə) hökumətindən ilham alacaq, millətin ictimai səslərinə əsaslanacaq və idarəetmə forması ilə təyin olunacaq. İslam Respublikası höküməti islamın hökmlərinə uyğun, millətin səsləri əsasında qurulacaq.”

“Ancaq bir respublika hər yerdə bir respublika deməkdir, ancaq bu respublika islamın qanunu olan bir konstitusiyaya əsaslanır. İslam Respublikası adlandırdığımız şey, həm seçilmiş şərtlərin, həm də İranda qüvvədə olan hökmlərin İslama söykənməsidir. Ancaq seçim millətdədir və respublika üslubu hər yerdə olan respublika ilə eynidir.”

“İslam hökuməti İslam qanunlarına əsaslanan bir hökumətdir. İslam hakimiyyəti altında tam müstəqillik qorunur. İslam Respublikasını istəyirik. Cümhuriyyət idarəetmə formasını təşkil edir və İslam – yəni ilahi qanunlar olan formanın məzmunu… ”

“İslam dövlətlə hakim və millət arasındakı münasibətlərdə qaydalar və bir-birlərinə hüquqlar təyin etdi, əgər riayət olunarsa, heç vaxt hakim və tabe olanla çətinlik yaranmayacaqdır. Əsasən, İslamda hökm vermək ilahi bir vəzifədir və bu vəzifə bütün müsəlmanlar üçün vacibdir və bir sıra ağır vəzifələri öhdəsinə götürmüş olur. Bir və ya daha çox şəxsin əlindəki hökumət və hökm bu məmurdan bir millətin onun lehinə olan hüquqlarını tapdalamağını istəyən başqaları üçün qürur və böyüklük vasitəsi deyil. Millətin hər bir nümayəndəsi birbaşa başqalarının qarşısında müsəlman hökmdarını impiçment və tənqid etmək hüququna malikdir və inandırıcı cavab verməlidir.”

“Ölçü sizin səsinizdir, ölçü xalqın səsidir. Səsinizin qədəri millətin səsinin məbləğidir. Millət bir zamanlar bəzi insanları səs verməyə təyin edir. İkinci yerdə doğru, əks halda ilk növbədə haqq millətin özünə aiddir.”

Müzakirə və nəticə

İmam Xomeyniyə (r) görə, İslam hökuməti ilahi qanuna əsaslanan bir hökumət deməkdir və bu hökumətin başçısı ilk növbədə ilahi qanunların alimi olmalıdır: “İslam hökuməti qanunpərəst bir hökumət olduğu üçün yalnız ilahi qanunlara əsaslanır. “Bu hökumətin başçısı istər-istəməz ilahi bir hökumətin əsasını təşkil edən iki vacib xüsusiyyətə sahib olmalıdır: Qanun və ədalət bilikləri, əlbəttə, rəhbərlik üçün yetərlilik və səriştənin xüsusiyyətləri də vacibdir.”

Vilayəti-fəqih kitabında yazır:

“Bu iki fəzilətə (hüquq və ədalət bilikləri) sahib layiqli bir insan hökumət qurmaq üçün yüksəlsə, Həzrət Peyğəmbərin (s) cəmiyyəti idarə etməkdə olduğu eyni vilayətə sahib olacaq və bütün insanların ona itaəti lazımdır. ”

İmam Xomeyni (r) başqa yerlərdə də Vilayəti-fəqihin diktaturanın və istibdadın qarşısının alınmasında hər hansı bir formada əhəmiyyətini vurğulayır, ədalət mərkəzini və qanun üstünlüyünü vurğulayır:

“Vilayəti fəqihdən qorxma, fəqih insanları məcbur etmək istəmir. Bir fəqih zor demək istəyirsə, bu fəqihin artıq qəyyumluğu yoxdur …İslamda qanunun aliliyi hökm sürür. Həzrət Peyğəmbər (s) də qanuna tabe idi. “İlahi qanuna tabe idi, poza bilməzdi … Vilayəti-fəqih diktatura deyil, diktatura əleyhinədir.”

Ümumiyyətlə, İmam Xomeyninin (r) əmrlərindən istifadə budur: 1. İmam, demokratiyanı avtoritarizmə və diktaturaya qarşı qoyan ortaq görüşün əksinə olaraq, demokratiyanı istibdad, diktatura və zülmə qarşı qoyur və beləliklə, İslam hökumətinin qanunun aliliyini vurğulayaraq, seçilmiş çoxluğun diktatura təhlükəsinin qarşısını alır . Demokratiyadan olan bu şərh ilə İmam Xomeyni (r) əsas hüquqların qorunmasına xüsusi vurğu edən liberal demokratların şərhlərinə yaxınlaşır. İmam birincisi, fərdi hüquqlarla yanaşı, ictimai haqlara da təkid edir. Ikincisi, vəzifə məsuliyyəti və ilahi haqqlara diqqət də İmamın düşüncəsində xüsusi bir yer tutur. Və üçüncü, İmam insanların rollarını islama əsasən özlərinə götürdüklərini düşünür və yalnız idarəetmə formasının təyinində onu təsirli sayır və Vilayəti-fəqih nəzəriyyəsində təzahür edən İslam və İslam qanunlarından hökumətin qayda və məzmununun müəyyənləşdirilməsini düşünür.

İmam Xomeyni (ə) “Əl-Bəyy” adlı kitabında İslamı nə bir zülm metodunun üstünlük təşkil etdiyi və nə bir insanın fikirləri və cismani istəklərinin bütün cəmiyyətə tətbiq olunduğu hökumətin qurucusu sayır, nə də cəmiyyətdəki bir qrup insan tərəfindən qəbul edilən… Lakin İslam hökuməti hər sahədə ilahi qanunlardan kömək istəyən vacib bir sistem və ilahi vəhy mənbəyi hesab olunur və bu baxımdan islam və müsəlmanların mənafeləri nəzərə alınmışdır.

O, ziyalılıq əsrinin insan müdrikliyini İlahi və ənənə ilə əvəzləməyə çalışan, hökumətləri ilahi və ənənəvi legitimliklə irrasional və qeyri-qanuni edən filosoflardan fərqli olaraq, ilahi hakimiyyətin rasional mənşəyinə inanırdı:

“Ağlın onun doğru olduğunu düşünən və onu açıq qollarla və açıq üzlə qəbul edən yeganə hökumət İlahi hökumətdir.”

Vilayəti-fəqih və ya İslam hökuməti kitabında, hiyerarşik görüşlərinə görə Vilayəti Fəqih məsələsi ilahi hökumətlə paralel nəzərdən keçirilir və məqsədi təsdiqlənməyə səbəb olan məsələlərdən biri kimi qəbul edilir və bunun çox sübuta ehtiyac yoxdur.

2. Liberal demokratlar tərəfindən xüsusi olaraq azadlığa və məhdud hakimiyyətə vurğu edilən “xalq tərəfindən hökumət” şüarı, bu ölkələrdə praktiki məhdudiyyətsiz bir hökumətin ardınca gedən trenddən asılı olmayaraq məntiqi baxımdan bir-birinə ziddir. Ancaq İmamın cümhuriyyət və demokratiyanın rolunu yalnız idarəetmə formasını təyin etməkdə təsirli sayması üçün insanların müxtəlif səviyyələrdə təməl hüquqlarına vurğu etməsi bu məntiqi və paradoksal uyğunsuzluğa sahib deyil. Əslində, İslam fiqhi və qanunu İmam Xomeyni (r) fiqh nəzəriyyəsində insanların rolu yalnız İslam hökmləri və qanunlarının həyata keçirilməsi üçün bu nəzəriyyəni təyin etməkdədir. “Hökümət xalq tərəfindən” idarəetmə forması təyin edərkən ortaya çıxır və insanlar İslam qanunlarını tərk etməyə və ya pozmağa qərar verə bilməzlər.

3 Xalqın İslam hökumətindəki rolunun dərəcəsini təyin etməklə yanaşı, nəzərə alınması lazım olan bir başqa məqam da budur ki, əsasən dolayı demokratiya şəklindəki bütün demokratik hökumətlərdə istər-istəməz bir oliqarxik hökumətlə qarşılaşırıq; yəni bir qrup insanın onlar üçün və ya onların adından qərar verən hər kəs üzərində hökmranlığı. Bu səbəbdən orada da bir növ siyasi və qrup vilayəti ilə qarşılaşırıq və bu vilayət üçün heç bir əxlaqi və doktrinal şərt olmadığı üçün həqiqət, ədalət, uca ideallar, insanlar naminə olacağına zəmanət yoxdur. Belə bir şey yoxdur və təbii olaraq maddi qəyyumluq, şəxsi maraqların qəyyumluğu və qrup maraqları qoxusu gələ bilər.

4. Demokratik hökumətlərin yeganə aşkar xüsusiyyəti – seçici olmalarıdır ki, bu da Ayətullah Xomeyni tərəfindən təsdiqlənmiş və vurğulanmışdır. Başqa sözlə, İmam (r) yalnız seçilmiş şəxslərin xüsusiyyətlərinə və İslam hökumətinin məzmununa diqqət yetirməklə kifayətlənməmiş, eyni zamanda hökumət və şəxslər hökumətinin müxtəlif səviyyələrdə seçilmə üsullarına da xüsusi əhəmiyyət vermişdir. Başqa sözlə, onun düşüncəsində demokratik hökumətlərin müsbət xüsusiyyətləri olduğu halda, mümkün və həqiqi mənfi cəhətlər yoxdur.

5. Son nöqtə budur ki, İslam Respublikası memarı təmsilçiliyin əksinə olaraq insanların roluna dəyər verdiyi yerlərdə, xalqın seçdiyi etibarnaməyə inanır. Bu səbəbdən, ümumiyyətlə, nəinki xalqın roluna və millətin səs verməsinin düzgünlüyünə möhkəm inanırlar, əksinə nümayəndələrin qəyyumluğunu da bir çox cəhətdən qəbul etmirlər və bu da İmam Xomeyninin (r) xalqın səsinə böyük inamını göstərir.

Q.Məmmədli

İlgili Yazılar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir