İlham Şaban: Azerbaycan’ın petrol endüstrisi krizi

Azerbaycan’ın petrol üretimindeki düşüşü durdurma çabalarına rağmen, 2025 yılı ne yazık ki olumlu bir ivme göstermedi ve Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Petrol Şirketi ile Macaristan’ın MOL şirketi arasında karada bulunan Şemaha-Gobustan bloğu için küçük bir petrol sözleşmesinin imzalanmasıyla sona erdi.

MOL, 2026 gibi erken bir tarihte Büyük Kafkas Havzası’nın güneydoğusunda yer alan bir bölgede sismik araştırmalar yapmayı planlıyor. Bölge karmaşık bir jeolojik yapıya sahip olmakla birlikte, yaklaşık 120 adet çamur volkanı ve Azerbaycan’da geleneksel olarak hidrokarbon arama potansiyelinin yüksek göstergesi olarak kabul edilen yüzey petrol sızıntılarıyla da biliniyor.

2021 ile 2025 yılları arasındaki beş yıllık dönemde Azerbaycan’ın petrol üretimi yüzde 20 oranında azaldı. Ortalama yıllık düşüş 1,380 ila 1,400 milyon ton arasında değişti; bu da yılda yaklaşık 10 milyon varile denk geliyor. Varil bazındaki bu rakam çok önemli, çünkü Azerbaycan petrolünün her bir varili küresel piyasada en az 70 dolardan satılıyor ve 2024 yılında fiyat daha da yüksekti.

2021 ile 2025 yılları arasındaki beş yıllık dönemde Azerbaycan’da petrol üretimi yüzde 20 azaldı.
Bağımsız Azerbaycan Petrol Araştırma Merkezi Başkanı İlham Şaban’a göre , 2025 yılında ticari petrol üretim hacimleri yüzde 4,7 oranında düşerken, petrol ihracatı da azalmaya devam etti. Şaban, Haydar Aliyev Bakü Petrol Rafinerisi’nin neredeyse tamamen yenilenmesine ve tesisin üretimini artırma çabalarına rağmen, ülkenin önemli miktarda yakıt ithal ettiğini, ana petrol ürünlerinin ise çok azını ihraç ettiğini belirtti. Dolayısıyla, Azerbaycan yıl boyunca petrol ürünleri ve hatta ham petrol ithalatçısı konumunda kaldı.

2025 yılının ilk 11 ayında Azerbaycan’da ticari petrol üretimi 25 milyon 270 bin ton olarak gerçekleşti; bu da bir önceki yılın aynı dönemine göre %4,7 daha az.

Devlet İstatistik Komitesi tarafından hazırlanan “Azerbaycan’ın Uluslararası Ticaret İlişkileri” bültenindeki son verilere göre, ülke 10 ayda 1,370 milyon ton ham petrol ithal ederken, 20,75 milyon ton ihraç etti.

Bakü Petrol Rafinerisi’nin modernizasyonundaki gecikmeler ve aynı zamanda artan talep nedeniyle yakıt ithalatı devam ediyor.
Petrol ithalatının nedenlerine ilişkin açıklama yapan İlham Şaban, bunun Bakü Petrol Rafinerisi’nin kapasitesinin korunmasını sağlamak amacıyla yapıldığını ve bu uygulamanın birkaç yıldır devam ettiğini belirtti. 2024 yılında Azerbaycan, rafinerideki kapsamlı bakım çalışmaları nedeniyle toplam 1,87 milyon ton ham petrol ve yaklaşık 962.700 ton petrol ürünü ithal etti.

2025 yılında tesisin ana bölümleri normal şekilde çalışmaya başladı ve 10 ay boyunca ülke sadece 568.800 ton petrol ürünü ithal etti. Ancak, Devlet Gümrük Komitesi’nin 11 aylık verilerine göre, petrol ürünleri ithalatı Azerbaycan’a 425.400.000 dolara mal olurken, ihracat, hacmi önemsiz olmasına rağmen, 390.349.000 dolar gelir sağladı.

Gümrük Servisi ayrıca, petrol ürünlerinin ülke genelindeki ihracatın değer bazında yalnızca %1,67’sini oluşturduğunu kaydetti. Bununla birlikte, Devlet İstatistik Komitesi, belli bir gecikmeyle de olsa, ithalat verilerini yayınlasa da, petrol ürünleri Devlet Gümrük Komitesi’nin aylık istatistiklerinin “en çok ithal edilen mallar” bölümünde hala yer almıyor.

Petrol ithalatının nedenlerine değinen İlham Şaban, bunun Bakü Petrol Rafinerisi’nin kapasitesini sağlamak için yapıldığını ve bu uygulamanın birkaç yıldır sürdürüldüğünü açıkladı.
2025 yılının ilk 11 ayında Azerbaycan, bir önceki yıla göre %10,9 artışla, özellikle AI-95 benzinin piyasaya sürülmesi sayesinde, iki farklı benzin türünden (AI-92 ve AI-95) 1.340.000 ton üretti. Dizel yakıt üretimi ise %18,4 artarak 2.330.000 tona ulaştı. Bununla birlikte, ülke bu en çok talep gören petrol ürünlerini, özellikle Türkmenistan, Rusya Federasyonu, Romanya ve Bulgaristan’dan ithal etmeye devam etti.

Azerbaycan, petrolünü hangi ülkelerden ithal ettiğini resmi olarak açıklamıyor, ancak hükümet uluslararası yaptırımlara tabi olmayan şirketlerden ham madde satın aldığını iddia ediyor. 2014 yılından bu yana Bakü Petrol Rafinerisi sadece AI-92 benzin üretiyor, diğer benzin türleri ise ithal ediliyor. Daha önce, en yaygın benzin türü olan AI-92 üretimi, iç talebi karşılamaya ve hatta sınırlı ihracata yetiyordu. Ancak Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Petrol Şirketi (SOCAR), bu kaynağı öncelikle iç pazara yönlendirmeyi tercih etti. Son yıllarda bu yakıtta da kıtlıklar yaşanıyor. Bu durum, 10 yıl önce çeşitli objektif ve sübjektif nedenlerle duyurulan Bakü rafinerisinin modernizasyonundaki gecikmelerin yanı sıra, ülkedeki araç sayısının artmasından da kaynaklanıyor. İlham Şaban’a göre, Azerbaycan son yıllarda yılda ortalama 80.000’den fazla araç ithal ediyor ve bu da kaçınılmaz olarak yakıt tüketiminin artmasına yol açıyor.

Ayrıca, 2020’den beri dizel araç ithalatı önemli ölçüde artmış, bu da dizel yakıt talebini önemli ölçüde artırmıştır. Bakü Petrol Rafinerisi’nin modernizasyonundaki gecikmeler ve aynı anda artan talep nedeniyle yakıt ithalatı devam etmektedir.

Azerbaycan, 2025 yılının ilk 11 ayında 1 milyon 340 bin ton AI-92 ve AI-95 üretti; bu da bir önceki yıla göre %10,9 daha fazla.
Uzmana göre, Azerbaycan 2025 yılının ilk 10 ayında 205,9 milyon ton motor benzini ithalatı için 170,1 milyon dolar harcadı. Aynı dönemde Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Petrol Şirketi 6,8 milyon dolar değerinde 10,6 milyon ton benzin ihraç etti. Başlıca ithalatçı ülkeler Türkiye, Gürcistan ve Afganistan oldu.

Dolayısıyla, benzin ihracatından elde edilen gelir oldukça cüzi düzeydedir ve büyük olasılıkla şirketin Gürcistan ve Türkiye’deki faaliyetlerini desteklemeye yardımcı olmaktadır.

Afganistan’a yakıt tedariki açıkça öncelikle siyasi öneme sahiptir. Ermenistan ile barış görüşmeleri bağlamında, bu ülkeye 1.200 tondan fazla AI-95 benzininden oluşan deneme amaçlı bir sevkiyat da düşünülebilir.

Bakü Petrol Rafinerisi’nin modernizasyonunun tamamlanmasının ardından Euro-5 standardına göre AI-92, AI-95 ve AI-98 benzin üretiminin, önceki 1 milyon 200 bin tonluk seviyeye karşılık yılda 2 milyon 200 bin tona ulaşması bekleniyor.
Bakü Petrol Rafinerisi’nin modernizasyonunun tamamen tamamlanıp tamamlanmayacağı ve Azerbaycan’ın yakıt ithalatına olan bağımlılığını azaltıp azaltamayacağı henüz belli değil. Modernizasyonun ilk aşaması 2018 yılında tamamlandı ve yeni bir bitüm tesisi ile sıvılaştırılmış petrol gazı dolum istasyonunun inşasını içeriyordu. İkinci aşama ise Euro-5 dizel yakıt üretimine ve üretim kapasitesinin yaklaşık 1,9 milyon ton olan önceki teknik kapasiteye kıyasla yıllık 2,9 milyon tona çıkarılmasına odaklandı.

Modernizasyonun ardından, Euro-5 standardına uygun AI-92, AI-95 ve AI-98 motor benzini üretiminin, önceki 1,2 milyon ton seviyesinden yılda 2,2 milyon tona ulaşması bekleniyor. Yükseltme çalışmaları ayrıca, ulusal havayolunun ihtiyaçları ve ihracat beklentileri doğrultusunda, havacılık keroseni üretimini mevcut maksimum 600.000 ton kapasiteden yılda 1 milyon tona çıkarmayı ve petrokimya üretimini de mevcut 112.000 tondan yılda 390.000 tona yükseltmeyi hedefliyor.

Genel olarak, Azerbaycan yakıt sorununu çözerken “başkalarına güven, ama kendini de ihmal etme” ilkesine bağlı kalmalıdır ve 2026 bu konuda belirleyici bir yıl olabilir.
Elnur Memmedov