Asif Nerimanlı: Vaşinqtondan Əliyevə edilən zəng

Yunanistan ormanları Fetöcü askerleri kaçırmak için Amerikalılarca kundaklandı!

Hazar’ın Sultanı Mihriban Paşa!

İran ve külün altındaki kor

Azerbaycan ‘ ın Sovyetleşmesi: İnceleme

Gündem 27 Aralık 2020
99

Modern Kafkasya ile ilgili İngilizce akademik kitap sayısı bir elin parmaklarında sayılabilir. Cemil Hasanli ‘nin ( Cəmil Həsənli ) Azerbaycan’ ın Sovyetleşmesi kitabı, özellikle Kafkasya tarihinin Sovyet tarihinin okuma listesine hoş geldiniz. 1920 yılından 1922 yılına kadar tarihi zaman dilimiyle, bölgede Sovyetlerin kurulduğu dönemle uğraşmaktadır. Kitap, bir tanıtım ve sonuç içeren on bölümden oluşuyor.
Rusya ile İran arasındaki savaşlar ve 1813 ve 1828 yıllarında iki anlaşmaya göre Azerbaycan ikiye bölündü. Kuzey kısmı Rusya tarafından ilhak edilirken güney kısmı İran ‘ ın bir bölgesi olarak kaldı.
1918 ‘te Gürcü Demokratik Cumhuriyeti, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ve Ermenistan Cumhuriyeti Transcaucasia’ da ilan edildi. Kızıl Ordu 1920 yılında Azerbaycan ‘ı işgal ederek Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ ni kurdu. Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan ‘ ın da yer aldığı Transcaucasian Sosyalist Federatif Sovyet Cumhuriyeti (TSFSR), 1922 yılında SSCB kapsamında kuruldu. 1936 yılında TSFSCB kaldırıldı ve Azerbaycan SSCB ‘si SSCB’ ye dahil edildi.
Azerbaycan Sovyetleşmesi ‘ nin birinci ve ikinci bölümleri, yirminci yüzyılın başlarında ve Bolşevik işgalinden sonra yaşanan siyasi durumu tanımlıyor. Ayrıca Azerbaycan ‘ daki Sovyet karşıtı ayaklanmaların da altını çiziyorlar.
Aşağıdaki bölüm, İran ‘ın kuzey eyaletlerinin Bolşevizasyonu’ nu anlatıyor. Kısa süreli Sovyet Gilan Cumhuriyeti ‘ nin tarihinin iyi yazılmış olduğu dikkate alınmalıdır.
Ermenistan ‘ ın Sovyetleşmesini ve Azerbaycan ile bölgesel çatışmasını anlatılan bölüm 5 çoğunlukla arşiv belgelerine dayanıyor. Dağlık Karabağ bölgesindeki çatışmanın köklü nedenleri bu bölümde detaylı bir şekilde ele alınmaktadır.
Moskova Antlaşması ve Kars Antlaşması (1921 Ekim) dahil yirminci yüzyılın başlarında Rus-Türk ilişkileri tarihinin 7 ve 8. bölümlerinde öne çıktığı belirtilmeye değer. Kars Antlaşması, Türkiye ile üç Transcaucasi Cumhuriyeti, Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan arasında sınırlar kuran bir dostluk anlaşmasıydı.
Kitabın sonunda son bölüm (9), ′′ Bakü Petrolün Mücadelesi ve Sovyetler Birliği ‘nin Kuruluşu ′′ olarak adlandırılır. Transcaucasian Sovyetler Federatif Cumhuriyeti’ nin oluşum tarihiyle baş edilir. Uluslararası Genoa Konferansı ‘nın 1922.’ teki sonuçları
Kitabın sonunda kısaltmalar, bibliyografi ve endeksler listesi verilmiştir.
Kitabın incelemede tek eksikliği, okuyucu için pek de uygun olmayan notların ve bibliyografik yazıtların kitabın sonunda veriliyor olmasıdır. Her sayfanın sonunda dip not olarak sunulsalar daha faydalı olurlar.
Azerbaycan Sovyetleşmesi: Rusya, Türkiye ve İran Üçgeninde Güney Kafkasya, 1920-1922 yılında akademik ve büyük halk kütüphaneleri için tavsiye edilir.
Akram Habibulla
Indiana Üniversitesi

Yorumlar